Barış Manço kimdir? Anadolu rock efsanesinin hayatı, şarkıları ve mirası

Ahmet Taş | Bizi Unutma

İSTANBUL, TÜRKİYE — Anadolu rock’ın öncü isimlerinden Barış Manço, “Dağlar Dağlar”, “Gülpembe”, “Dönence”, “Sarı Çizmeli Mehmet Ağa” ve “Arkadaşım Eşek” gibi eserlerinin yanı sıra 7’den 77’ye programıyla birkaç kuşağın ortak hafızasında yer edindi.

Müzisyen, besteci, söz yazarı, televizyon programcısı ve gezgin kimliklerini aynı yaşamda buluşturan Manço, yaklaşık 40 yıllık sanat hayatında 200’ü aşkın beste yaptı; eserleri farklı dillere çevrildi, Türkiye’nin yanı sıra Avrupa’dan Japonya’ya kadar geniş bir coğrafyada dinleyiciye ulaştı. Kadıköy Belediyesi Barış Manço Evi kayıtlarına göre sanatçı 12 altın ve bir platin plak/albüm ödülü kazanırken, şarkılarının bir bölümü Japonca, Arapça, Farsça, Fransızca ve başka dillere uyarlandı.

“Barış” adı savaş yıllarında dünyaya gelen bir çocuğa verildi

Tam adı Mehmet Barış Manço olan sanatçı, 2 Ocak 1943’te İstanbul Üsküdar’daki Zeynep Kamil Hastanesinde dünyaya geldi. Babası İsmail Hakkı Manço, annesi ise Türk sanat müziği sanatçısı Rikkat Uyanıktı. Ailenin ilk oğluna “Savaş” adı verilmişti; İkinci Dünya Savaşı’nın sürdüğü yıllarda doğan ikinci oğullarına ise “Barış” adını vermeleri, ilerleyen yıllarda sanatçının kimliğiyle özdeşleşen dikkat çekici bir ayrıntı oldu.

Barış Manço’nun Oktay ve İnci adlarında iki kardeşi daha vardı. Anne ve babası o henüz 3 yaşındayken ayrıldı; çocukluğunun önemli bölümünü babasının yanında geçirdi. Kadıköy Gazi Mustafa Kemal Paşa İlkokulunun ardından Galatasaray Lisesinde eğitim gördü. Babasının vefatı sonrasında Galatasaray’dan ayrılarak Şişli Terakki Lisesine geçti.

Müzikle ilişkisi oldukça erken başladı. Annesinin anlattığına göre Manço henüz küçük yaşlarda şarkı söylüyordu. İlk ciddi adımlarını ise Galatasaray Lisesinde attı.

1958’de öğrenciyken Barış Manço ve Kafadarlar adlı ilk grubunu kurdu. İlk bestelerinden biri İngilizce sözlü “Dream Girl” oldu ve ilk konserini de Galatasaray Lisesinin konferans salonunda verdi. Böylece henüz 15 yaşındayken başlayan sahne yolculuğu, ölümüne kadar yaklaşık 40 yıl devam edecekti.

Belçika yılları müziğinin ve görüntüsünün şekillendiği dönem oldu

Manço, Kafadarlar’ın ardından Harmoniler grubunu kurdu. 1962’de grupla ilk 45’lik plağını çıkardı. “Twist in USA” ve “The Jet” gibi İngilizce şarkılar, o dönem Batı’da yükselen rock and roll ve twist etkisini açık biçimde taşıyordu.

1963’te Belçika’da yaşayan ağabeyi Savaş Manço’nun yanına giden sanatçı, yükseköğrenimine burada devam etti. Belçika Kraliyet Güzel Sanatlar Akademisinde eğitim gördü; resim, grafik, desen ve iç mimari gibi alanlarla ilgilendi. Öğrencilik yıllarında geçimini sağlamak amacıyla garsonluk ve gece bekçiliği de yaptı. 1969’da akademideki eğitimini tamamlayarak Türkiye’ye döndü.

Avrupa yıllarında müzikten kopmadı. “Vahşi Kediler” adlı grupla çalıştı; İngilizce ve Fransızca kayıtlar yaptı. 12 Ocak 1965’te Paris Olympia’da sahneye çıkması, uluslararası sahne deneyiminin erken örneklerinden biriydi.

1967’de Mazhar Alanson ve Fuat Güner’in öncülüğünü yaptığı Kaygısızlar ile çalışmaya başladı. Bu dönemde yeniden kaydettiği “Kol Düğmeleri” büyük ilgi gördü.

Manço’nun müzik anlayışı da giderek değişiyordu. Dönemin yabancı şarkılara Türkçe söz yazma esasına dayanan “aranjman” modası yerine, Anadolu’nun türkülerini ve halk müziği motiflerini modern rock enstrümanlarıyla birleştirmeye yöneldi. “Kızılcıklar Oldu mu?”, “Derule” ve “Kirpiklerin Ok Ok Eyle” gibi eserleri rock yaklaşımıyla yorumladı. “Ağlama Değmez Hayat”ın 50 binin üzerinde satış yapması, ona ilk altın plağını kazandırdı.

“Dağlar Dağlar” 700 bin sattı ve kariyerini değiştirdi

Barış Manço’nun kariyerindeki büyük kırılma 1970 yılında “Dağlar Dağlar” ile gerçekleşti.

Cüneyd Orhon’un kemençesinin de yer aldığı kayıt kısa sürede 700 binden fazla sattı. Anadolu Ajansı kayıtlarına göre eser, Manço’ya kariyerindeki tek Platin Plak Ödülünü kazandırdı.

“Dağlar Dağlar”, bir yandan rock müziğinin elektrikli altyapısını kullanırken diğer yandan Anadolu türkülerinin anlatı ve ezgi dünyasına yaklaşması bakımından Barış Manço’nun ilerleyen yıllardaki müzik anlayışının simgelerinden biri oldu.

Bir süre Moğollar ile çalışan sanatçı, ardından 1972’de kendi kariyerinin en uzun soluklu grubu olacak Kurtalan Ekspresi kurdu. Grubun adı, İstanbul’dan Güneydoğu Anadolu’ya uzanan Kurtalan Ekspresi treninden geliyordu. İlk kadrolarında daha sonra Türk müzik tarihinde ayrı ayrı önemli yer edinecek Murat Ses, Özkan Uğur, Engin Yörükoğlu ve başka müzisyenler de bulundu.

Barış Manço ve Kurtalan Ekspres sonraki yıllarda “Ölüm Allah’ın Emri”, “Gamzedeyim Deva Bulmam”, “Ben Bilirim”, “Nazar Eyle”, “Sarı Çizmeli Mehmet Ağa” ve çok sayıda başka çalışmaya imza attı.

İlk uzunçaları “2023”, Cumhuriyet’in 100. yılına gönderme yapan adı ve uzun enstrümantal bölümleriyle sanatçının en iddialı çalışmalarından biri oldu. Manço yıllar sonra en büyük hayallerinden birinin 2023 yılında, 80 yaşına geldiğinde “2023” eserini bir senfoni orkestrasıyla sahnede seslendirmek olduğunu anlatacaktı.

1975’te ise sinemaya adım attı. Oksal Pekmezoğlu’nun yönettiği “Baba Bizi Eversene” filminde başrol oynadı ve filmin müziklerini Kurtalan Ekspres ile hazırladı. Bu yapım, Manço’nun başrol oynadığı tek sinema filmi olarak kaldı.

Gülpembe, Dönence ve Sarı Çizmeli Mehmet Ağa ile bir dönemin sesi oldu

1979’da yayımlanan “Yeni Bir Gün” albümü, Barış Manço’nun en güçlü dönemlerinden birinin başlangıcıydı. “Sarı Çizmeli Mehmet Ağa” ile açılan albüm, dönemin Hey dergisinin “Yılın Erkek Sanatçısı” ve “Yılın Albümü” gibi ödüllerini Manço’ya getirdi. Sanatçı aynı yıl düzenlediği Anadolu turnesinin gelirini işitme ve konuşma engelli çocukların eğitim ve tedavisine bağışladı.

Fakat 24 Ağustos 1979’da Belçika’daki bir konserden Türkiye’ye dönerken Edirne yakınlarında ciddi bir trafik kazası geçirdi. Aracının lastiğinin patlamasının ardından meydana gelen kazada bel kemiği çatladı. Bir süre boyunluk ve çelik korse kullanmak zorunda kaldı ve sahnelerden uzaklaştı.

1981’in sonunda yayımlanan “Sözüm Meclisten Dışarı”, Manço’nun en bilinen albümlerinden biri oldu.

Albümde “Gülpembe”, “Dönence”, “Ali Yazar Veli Bozar” ve “Alla Beni Pulla Beni” gibi şarkılar bulunuyordu. Bazı eserler TRT’nin o dönemki denetleme mekanizmasına takılarak bir süre radyo ve televizyonda yayımlanmadı.

Ardından 1983’te Estağfurullah Ne Haddimize, 1985’te 24 Ayar, 1986’da Değmesin Yağlı Boya/Sahibinden İhtiyaçtan, 1989’da Darısı Başınıza, 1992’de Mega Manço ve 1995’te Müsaadenizle Çocuklar geldi.

“Halil İbrahim Sofrası”, “Kazma”, “Bal Böceği”, “Can Bedenden Çıkmayınca”, “Domates Biber Patlıcan”, “Unutamadım”, “Nane Limon Kabuğu” ve çocukların ezberlediği “Arkadaşım Eşek” gibi çalışmalar, Manço’nun yalnız belirli bir müzik dinleyicisine değil, farklı kuşaklara ulaşmasını sağladı.

Şarkı sözlerindeki atasözleri, deyimler, kıssalar ve gündelik karakterler onun bir rock müzisyeninden fazlası olarak değerlendirilmesine yol açtı. Manço, birçok eserinin son bölümlerinde halk ozanları gibi kendi adını kullanıyor; bu özelliği nedeniyle “modern çağ ozanı” olarak da anılıyordu.

7’den 77’ye ile çocukların “Barış Abi”si oldu

Barış Manço’yu Türk kültür tarihinde özel bir yere taşıyan ikinci büyük alan televizyondu.

Yaklaşık 15 yıl boyunca tasarladığı “7’den 77’ye” projesi 1988’de TRT tarafından kabul edildi. Program aynı yıl ekim ayında TRT 1’de yayına başladı.

Programın en çok hatırlanan bölümlerinden **“Adam Olacak Çocuk”**ta çocuklarla konuşuyor, onlara sorular soruyor, şarkı söylemelerini istiyor ve günlük hayatla ilgili küçük öğütler veriyordu.

“İkinci Kahvaltı” bölümü yaşlılara ve kuşaklar arası ilişkilere, “Dere Tepe Türkiye” Anadolu’nun farklı bölgelerine, “Dönence” ve gezi bölümleri ise dünyanın başka kültürlerine odaklanıyordu.

Program 1988-1998 arasında 10 yıl sürdü ve Haziran 1998’de 378’inci kez ekrana geldi. Kadıköy Belediyesi kayıtlarına göre Ekvator’dan Kutuplar’a çalışmaları kapsamında Manço ve ekibi beş kıtada 100’den fazla bölgeye giderek yaklaşık 600 bin kilometre yol katetti.

Bu yayınlarla Manço yalnız şarkıcı olarak tanınan bir sanatçı olmaktan çıktı. Çocuklar ona “Barış Abi” demeye başladı; programla büyüyen kuşaklar için trafik kurallarından diş fırçalamaya, büyüklerle konuşma biçiminden farklı kültürleri tanımaya kadar günlük hayatın birçok konusu onun televizyon diliyle özdeşleşti.

Japonya’da binlerce kişinin Türkçe şarkı söylediği konserler verdi

Barış Manço’nun uluslararası kariyerinde Japonya’nın ayrı bir yeri vardı.

1990’da Ertuğrul Fırkateyni’nin Japonya’ya gelişinin 100. yılı için düzenlenen Türk-Japon dostluğu etkinliklerine katıldı. Japon izleyicinin gösterdiği ilgi sonraki yıllarda yeni konserlere dönüştü.

1991’de Tokyo’daki Soka Üniversitesinde konser verdi. Kadıköy Belediyesi Barış Manço Evi kayıtlarında, üniversitenin yöneticilerinin Türk ve Japon bayrakları eşliğinde “Kara Sevda”yı Manço’yla birlikte söylemesinin Türkiye’de de büyük ilgi çektiği belirtiliyor.

1995’te yeni bir Japonya turnesine çıkan sanatçı burada geniş kalabalıklara konserler verdi. 1996’da turnenin kayıtlarından “Live in Japan” albümü yayımlandı. Anadolu Ajansı’nın İngilizce biyografisinde Japonya’daki konserlerinden birini yaklaşık 20 bin kişinin izlediği aktarılıyor.

Japonya Min-On Vakfı tarafından Yüksek Şeref Madalyası ile ödüllendirildi. Bunun yanında Belçika Krallığı Leopold II Şövalyesi Nişanı, Fransa Kültür Bakanlığı Edebiyat ve Sanat Şövalyesi Nişanı, çeşitli üniversitelerden fahri doktora ve kültür ödülleri aldı. 1991’de Türkiye Cumhuriyeti Devlet Sanatçısı unvanına layık görüldü.

Türkmenistan Cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov tarafından kendisine Türkmen vatandaşlığı da verildi.

Ailesi, son gecesi ve yarım kalan Mançoloji

Barış Manço, 18 Temmuz 1978’de Lale Çağlar ile evlendi. Çiftin Doğukan Hazar ve Batıkan Zorbey adlarında iki oğlu dünyaya geldi.

Ailesiyle birlikte İstanbul Moda’da bugün Barış Manço Evi olarak kullanılan köşkte yaşadı. Klasik otomobil, antika ve farklı kültürlerden topladığı eşyalara ilgisi bulunan sanatçının evi, ölümünden sonra Kadıköy Belediyesi tarafından müzeye dönüştürüldü.

1990’ların sonunda Manço bir yandan televizyon çalışmalarını sürdürürken diğer yandan sanat yaşamının 40. yılı için “Mançoloji” projesini hazırlıyordu. Eski eserlerini yeniden düzenlediği albüm tamamlanma aşamasındaydı.

31 Ocak 1999 gecesi Moda’daki evinde rahatsızlandı. Anadolu Ajansı kayıtlarına göre saat 23.30 sıralarında ani tansiyon düşmesinin ardından ambulansla Siyami Ersek Göğüs Kalp ve Damar Cerrahisi Merkezi’ne kaldırıldı. Yapılan müdahalelere rağmen kurtarılamayan Barış Manço, 1 Şubat 1999’da 56 yaşında hayatını kaybetti.

Vefat haberinin ardından İstanbul’da çok büyük bir kalabalık toplandı. Atatürk Kültür Merkezi’nde düzenlenen törenin ardından cenazesi Levent Camisi’ne götürüldü ve Kanlıca Mezarlığı’nda toprağa verildi.

Hazırlamakta olduğu Mançoloji albümü ölümünden sonra ailesi tarafından yayımlandı.

Barış Manço’nun geride bıraktığı miras, yalnız plak ve albüm sayılarıyla açıklanamayacak kadar genişti. “Dağlar Dağlar”ı dinleyen 1970’ler kuşağı, “Gülpembe” ve “Dönence”yle büyüyenler, pazar sabahları Adam Olacak Çocuku bekleyen çocuklar ve Japonya’da onunla Türkçe şarkı söyleyen dinleyiciler aynı sanatçının farklı yönleriyle karşılaşmıştı.

Yaklaşık 40 yıllık sanat yaşamında 200’ün üzerinde beste, 12 altın ve bir platin ödüllü çalışma bıraktı.

Rock gitarlarını Anadolu ezgileriyle birleştirmesi onu Anadolu rock’ın öncülerinden biri yaptı; şarkılarındaki atasözleri, aile, sevgi, ölüm, dostluk ve toplumsal dayanışma temaları ise onu popüler müziğin ötesinde bir hikâye anlatıcısına dönüştürdü.

Ölümünün üzerinden yıllar geçmesine rağmen Moda’daki evi ziyaret edilmeye, Kanlıca’daki mezarı başında anma törenleri yapılmaya ve eserleri yeni kuşaklar tarafından yeniden yorumlanmaya devam ediyor.

Türkiye’nin onu yıllarca çağırdığı isim ise bütün unvanlarının önünde kaldı:

Barış Abi.

BiziUnutma.com