Cem Karaca kimdir? Anadolu rock ozanının hayatı, şarkıları ve mirası

Ahmet Taş | Bizi Unutma

İSTANBUL, TÜRKİYE — Türkiye’de Anadolu rock müziğinin öncü isimlerinden biri kabul edilen Cem Karaca, güçlü sesi, toplumsal içerikli şarkıları ve yarım yüzyıla yaklaşan sanat yolculuğuyla Türk müzik tarihinde kalıcı iz bıraktı.

“Resimdeki Gözyaşları”, “Namus Belası”, “Tamirci Çırağı”, “Yoksulluk Kader Olamaz”, “Islak Islak” ve “Ceviz Ağacı” gibi eserlerle kuşakları buluşturan Karaca’nın hayatı; İstanbul’daki sanatçı bir aileden Anadolu ezgilerine, siyasi davalardan Almanya’daki vatansızlık yıllarına ve 1987’de Türkiye’ye dönüşüne uzandı. Anadolu Ajansı, Karaca’yı Barış Manço, Erkin Koray ve Fikret Kızılok ile birlikte Anadolu rock’ın dört öncü isminden biri olarak değerlendiriyor.

Sanatçı bir ailenin tek çocuğu olarak dünyaya geldi

Asıl adı Muhtar Cem Karaca olan sanatçı, 5 Nisan 1945’te İstanbul’da dünyaya geldi. Annesi, gerçek adı Irma Felekyan olan opera ve tiyatro sanatçısı Toto Karaca; babası ise tiyatro sanatçısı Mehmet İbrahim Karaca idi. Anadolu Ajansı’nın biyografi çalışmasına göre annesi Ermeni, babası Azeri kökenliydi. Karaca böylece daha çocukluk yıllarından itibaren tiyatro, opera ve sahne sanatlarının konuşulduğu bir evde büyüdü.

Müzik yeteneğini fark eden annesi, Cem Karaca’nın henüz 6 yaşındayken müzik eğitimi almasını sağladı. Çocukluğu Bakırköy çevresinde geçen Karaca’nın ailesi 6-7 Eylül 1955 olaylarından da doğrudan etkilendi. Daha sonra Robert Koleji’nde öğrenim gören Karaca, gençlik döneminde başlangıçta müziği profesyonel bir meslek olarak düşünmüyor, doktor veya mühendis olmayı hayal ediyordu.

Müzikle ciddi biçimde ilgilenmesinin ardında ise oldukça kişisel bir hikâye vardı. Karaca yıllar sonra “Suadiyeli Nesrin” olarak hatırladığı bir genç kızı etkilemek için sokakta şarkı söylediğini anlatacaktı. Arkadaşlarının isteğiyle Beyoğlu Spor Kulübünde sahneye çıkması ise profesyonel sahne hayatına atılan ilk adımlardan biri oldu. İlk yıllarında Dinamitler, Jaguarlar ve çeşitli gençlik gruplarıyla rock and roll parçaları seslendirdi.

Askerlikte duyduğu bağlama müziğinin yönünü değiştirdi

Cem Karaca’nın müzikal kimliğini değiştiren asıl kırılma 1960’ların ortasında askerlik yaptığı dönemde yaşandı.

1965’te tiyatro oyuncusu Semra Özgür ile evlenen Karaca, evliliğinden yalnızca birkaç gün sonra askerlik görevi için Antakya’ya gitti. O yıllara kadar Elvis Presley başta olmak üzere Batılı rock and roll sanatçılarından etkilenen genç müzisyen, askerde bir Mehmetçiğin bağlamasıyla söylediği türkünün ardından Anadolu müziğine farklı bir gözle bakmaya başladı.

Karaca daha sonra bu anı anlatırken, daha önce “ilkel” gördüğü müziğin içinde bulunduğu duyguyu kendisinden çok daha güçlü biçimde ifade edebildiğini fark ettiğini söylemişti. Bu deneyim, onun Batı’nın gitar, bas ve davul gibi enstrümanlarıyla Anadolu’nun türkü ve halk şiiri geleneğini bir araya getirme fikrine yönelmesinde belirleyici oldu.

Askerlik sonrasında İstanbul’a döndüğünde Mehmet Soyarslan’ın kurduğu Apaşlar grubuna katıldı. Âşık Mahsuni Şerif gibi halk ozanlarının eserleri de repertuvarına girmeye başladı.

1967’de Hürriyet gazetesinin düzenlediği Altın Mikrofon Yarışmasına sözleri Erzurumlu Emrah’a dayanan “Emrah” ile katılan Cem Karaca ve Apaşlar ikinci oldu. Yarışmanın ardından grubun ilk plağı yayımlandı. Aynı yıl “Hudey”, “Vahşet” ve “Bang Bang-Bir Anadolu Hikâyesi” gibi çalışmalar geldi.

“Resimdeki Gözyaşları”ndan “Namus Belası”na yükseliş

Apaşlar döneminde Almanya’ya giderek Ferdy Klein Orkestrası ile kayıtlar yapan Karaca’nın kariyerindeki ilk büyük klasiklerden biri “Resimdeki Gözyaşları” oldu. Mehmet Soyarslan’ın imzasını taşıyan eser 1968’de yayımlandı ve ilerleyen yıllarda Türk popüler müziğinin en bilinen kayıtlarından birine dönüştü.

Apaşlar’ın ardından Karaca, basçı Serhan Karabay ile Kardaşlar grubunu kurdu. Türkiye’nin oldukça sert bir siyasi atmosferden geçtiği yıllarda müzik de giderek daha fazla toplumsal meselelerle birleşmeye başladı.

1971’de Kardaşlar ile Almanya’da kayıt çalışmaları yaparken Türkiye’de 12 Mart Muhtırası verildi. “Oy Gülüm Oy” plağı hakkında toplatma kararı çıkması üzerine grup bir süre daha Almanya’da kaldı, daha sonra Türkiye’ye döndü.

Karaca daha sonra Anadolu rock tarihinin en önemli gruplarından Moğollar ile çalışmaya başladı. 1974’te yayımlanan “Namus Belası” ve “Gurbet” 45’liği bu birlikteliğin en güçlü ürünlerinden oldu. Anadolu Ajansı’nın aktardığına göre “Namus Belası” yayımlandığı dönemde listelerin üst sıralarına çıktı.

Karaca’nın farklı gruplarla çalışması yalnızca müzikal arayıştan kaynaklanmıyordu. Her yeni dönem, Anadolu rock’ın farklı bir yönünü ortaya çıkarıyordu: Apaşlar’da Anadolu ezgilerinin rock ile buluşması, Moğollar’da daha güçlü bir Anadolu sound’u, Dervişan’da ise sınıfsal ve toplumsal anlatılar ön plana çıktı.

Dervişan yıllarında “Tamirci Çırağı” ve işçi hikâyeleri geldi

Cem Karaca’nın müzik kariyerinin en politik ve toplumsal dönemlerinden biri Dervişan grubuyla yaşandı.

Karaca, Moğollar’dan ayrılmasının ardından Ünol Büyükgönenç ile Dervişan’ı kurdu. Grup progressive rock’a yaklaşan müzikal yapısının yanı sıra şarkılarındaki işçi, yoksulluk ve sınıf temalarıyla dikkat çekti.

Bu dönemde “Tamirci Çırağı”, “Kavga”, “Parka”, “İhtarname”, “Yoksulluk Kader Olamaz”, “İşçi Marşı” ve “Maden Ocağının Dibinde” gibi eserler ortaya çıktı. “Tamirci Çırağı” özellikle farklı sosyal sınıflardan iki gencin ulaşılması güç ilişkisini bir işçi gencin bakış açısından anlatmasıyla Karaca repertuvarının simge şarkılarından biri haline geldi.

Karaca’nın şarkılarında işçiler, yoksullar, göçmenler ve toplumun kenarında kalan insanların hikâyeleri giderek daha görünür hale geldi. Bu nedenle sanatçının müziği 1970’lerde yalnız eğlence sektörünün değil, Türkiye’de yükselen siyasal ve toplumsal tartışmaların da parçasına dönüştü.

Dervişan’dan ayrıldıktan sonra bir süre Kurtalan Ekspres ile çalışan Karaca, ardından “Edirne’den Ardahan’a” sözlerinden hareketle Edirdahan grubunu kurdu. Cem Karaca ve Edirdahan’ın 1978’de yayımladığı “Safinaz”, Türkiye’de rock opera örnekleri arasında anılan çalışmalarından biri oldu.

Almanya’ya gidiş, davalar ve vatandaşlıktan çıkarılması

1970’lerin sonunda Türkiye’de sağ-sol çatışmasının yoğunlaşması, Cem Karaca’nın hayatının yönünü bir kez daha değiştirdi.

Anadolu Ajansı’nın biyografi çalışmasına göre Karaca, “1 Mayıs Marşı” plağı nedeniyle yargılandığı, konserlerinin olaylı geçtiği ve siyasi gerilimin giderek yükseldiği 1979 yılında Almanya’ya gitti. 1980’de “1 Mayıs” nedeniyle komünizm propagandası yaptığı iddiasıyla hakkında dava açıldığı da dönemin kayıtlarına yansıdı.

Karaca Almanya’dayken babası Mehmet Karaca 7 Nisan 1980’de hayatını kaybetti. Hakkındaki hukuki süreç nedeniyle Türkiye’ye dönemeyen sanatçı, babasının cenazesine katılamadı. Aynı yıl 12 Eylül askeri darbesi gerçekleşti.

Türkiye’ye dönmesi yönündeki çağrıya avukatlarının tavsiyesi doğrultusunda uymayan Cem Karaca, 6 Ocak 1983’te Türk vatandaşlığından çıkarıldı. Başka bir ülkenin vatandaşlığını almayan sanatçı, Birleşmiş Milletlerin vatansız kişilere sağladığı seyahat belgesiyle yaşamını sürdürdü.

Almanya yıllarında müziği bırakmadı. Aksine bu kez Almanya’daki Türk işçilerin, göçmenlerin, yabancılığın ve aidiyet arayışının sorunlarını şarkılarına taşıdı. 1984 tarihli “Die Kanaken” albümünde Almanca eserler de seslendirdi; “Beim Kaffee” gibi çalışmalar Almanya’daki yabancılara karşı önyargı ve ayrımcılığı konu aldı.

Karaca yıllar sonra Almanya’daki hayatını anlatırken gurbet duygusunu “kemiklerine kadar” yaşadığını söyleyecekti.

Turgut Özal görüşmesi ve 1987’de Türkiye’ye dönüş

Uzun süren ayrılığın ardından Cem Karaca’nın Türkiye’ye dönüş yolu dönemin Başbakanı Turgut Özal ile yaptığı görüşmeyle açıldı.

Mehmet Barı ve Mesut Yılmaz’ın aracılığıyla Hannover Fuarı sırasında Özal ile görüşen Karaca’nın bu buluşması dönemin basınında geniş biçimde tartışıldı. Karaca’nın Özal’dan af dilediği ve elini öptüğü yönünde haberler yayımlansa da sanatçı daha sonra bu anlatımlara farklı açıklamalar getirdi.

Cem Karaca 27 Haziran 1987’de Türkiye’ye döndü. Ülkeye gelişinin ardından hakkında devam eden davalardan biri için Fethiye’ye gitti ve beraat etti. İlk konserlerinden birini Turgut Özal da izledi.

Ancak dönüşü bu kez özellikle eski siyasi çevrelerinden gelen “dönek” suçlamalarıyla karşılandı. Karaca bu eleştirilere konuşmalarının yanı sıra müzikle cevap verdi. “Oh Be”, “Yarım Porsiyon Aydınlık”, “68’linin Türküsü” ve “Sen Seni Bil” gibi çalışmalarda ülkeye dönüşünün yarattığı tartışmalara değindi.

1990’da Cahit Berkay’ın teşvikiyle Kuşadası Altın Güvercin Müzik Yarışmasına “Kahya Yahya” ile katıldı ve yarışmayı kazandı. Daha sonra Cahit Berkay ve Uğur Dikmen’le çalışarak “Islak Islak”, “Kerkük Zindanı”, “Rap Diye Rap Rap” ve “Bindik Bir Alamete” gibi eserleri seslendirdi.

Yıllarca ekranlarından uzak kaldığı TRT’ye de geri dönen Karaca, 1994’te “Raptiye” adlı programı hazırladı. Flash TV’de ise “Efendime Söyleyeyim” programını yaptı. Sinema ve tiyatroyla bağını da sürdüren sanatçı, Gani Müjde’nin Kahpe Bizans filminde küçük bir rol üstlendi ve film için şarkılar seslendirdi.

Son konserinden üç hafta sonra hayatını kaybetti

Cem Karaca yaşamının son yıllarında da sahneden kopmadı. Anadolu Ajansı’na göre son büyük konserini 17 Ocak 2004’te Ankara Saklıkent’te verdi. İstanbul’da ise Yol Arkadaşları grubuyla sahne çalışmalarını sürdürüyordu.

Sanatçı 8 Şubat 2004’te rahatsızlanarak hastaneye kaldırıldı ve 58 yaşında hayatını kaybetti. Bianet’in dönemin kayıtlarına dayandırdığı aktarımında ölümünün solunum ve kalp yetmezliğiyle bağlantılı ağır bir kalp krizi sonrasında gerçekleştiği belirtiliyor.

Cenaze töreni Üsküdar’daki Seyit Ahmet Deresi Camisi’nde gerçekleştirildi. Karaca, vasiyeti doğrultusunda Karacaahmet Mezarlığı’nda toprağa verildi. Cenaze törenine sanat, siyaset ve müzik dünyasından çok sayıda kişi ile hayranları katıldı.

Cem Karaca’nın ölümünün ardından geride yalnız onlarca plak ve albüm değil, Türkiye’nin yaklaşık kırk yıllık toplumsal tarihini farklı karakterler üzerinden anlatan büyük bir şarkı arşivi kaldı.

İşçi kimi zaman “Tamirci Çırağı”nda, yoksulluk “Yoksulluk Kader Olamaz”da, gurbet Almanya yıllarındaki şarkılarda, aşk “Resimdeki Gözyaşları”nda, toplumsal öfke ise “Namus Belası”nda onun kendine özgü sesiyle anlatıldı.

Barış Manço, Erkin Koray ve Fikret Kızılok gibi çağdaşlarıyla birlikte Batı rock müziğinin enstrümanlarını Anadolu’nun halk şiiri, türküsü ve hikâye anlatıcılığıyla buluşturan Cem Karaca, kendisini tanımladığı ifadeyle bir “Anadolu rock ozanı” olarak Türk müziğinde ayrı bir yer edindi.

“Resimdeki Gözyaşları”nı kaydetmesinin üzerinden yarım yüzyıldan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen şarkılarının yeni yorumlarla seslendirilmesi, dijital platformlarda yeni kuşaklara ulaşması ve Anadolu rock tartışmalarının merkezindeki yerini koruması, Cem Karaca’nın bıraktığı müzik mirasının yaşamaya devam ettiğini gösteriyor.

BiziUnutma.com