Genco Erkal kimdir? Türk tiyatrosuna yön veren ustanın hayatı ve mirası

Ahmet Taş | Bizi Unutma

İSTANBUL, TÜRKİYE — Türk tiyatrosunun en etkili oyuncu ve yönetmenlerinden Genco Erkal, sahneye adadığı 65 yılı aşkın yaşamında Dostlar Tiyatrosu’nu kurdu, tek kişilik oyunlara öncülük etti ve 31 Temmuz 2024’te 86 yaşında hayatını kaybetti.

Tiyatroya yalnızca bir eğlence alanı olarak değil, edebiyatın, şiirin, toplumsal meselelerin ve insanlık durumlarının seyirciyle buluştuğu bir düşünce ortamı olarak yaklaşan Erkal; Gogol, Brecht, Nâzım Hikmet, Aziz Nesin, Can Yücel ve Haldun Taner gibi birçok yazar ve şairin eserlerini sahneye taşıdı. Sinemada ise “At” ve “Faize Hücum” filmlerindeki rolleriyle iki yıl üst üste Altın Portakal kazandı.

İstanbul’da başlayan hayatı tiyatroya yöneldi

Genco Erkal, 28 Mart 1938’de İstanbul’da dünyaya geldi. Babası deniz subayı Reşat Erkal, annesi ise terzi ve moda tasarımcısı Nebahat Erkal’dı. İlköğreniminin bir bölümünü Galatasaray’da yatılı olarak geçiren Erkal, ortaöğrenimini Robert Kolej’de tamamladı. Daha sonra İstanbul Üniversitesi Psikoloji Bölümünden mezun oldu.

Tiyatroya ilgisi öğrencilik yıllarında belirginleşti. Robert Kolej’de sahne çalışmalarına katılan Erkal, üniversitede psikoloji okurken de amatör tiyatroyu bırakmadı. 1957’de Genç Oyuncular topluluğunun kuruluşunda yer aldı. Psikoloji eğitimi ise daha sonraki yıllarda karakterleri çözümleme ve insan davranışlarını sahne üzerinde yorumlama biçimine katkı sağladı.

Profesyonel tiyatro yaşamı 1959’da başladı. Erkal, sonraki yıllarda Kenter Tiyatrosu, Arena Tiyatrosu, Ankara Sanat Tiyatrosu ve Gülriz Sururi-Engin Cezzar Tiyatrosu gibi dönemin önemli topluluklarında oyuncu ve yönetmen olarak görev yaptı.

Ancak Erkal’ın Türk tiyatro tarihindeki asıl belirleyici yolculuğu, kendi tiyatro anlayışını oluşturmasıyla başlayacaktı.

‘Bir Delinin Hatıra Defteri’ ile tiyatro tarihinde iz bıraktı

Genco Erkal’ın adıyla özdeşleşen eserlerin başında Nikolay Gogol’un “Bir Delinin Hatıra Defteri” geliyor.

Erkal, Gogol’un öyküsünü 1965’te tiyatroya uyarladı ve tek kişilik olarak sahneledi. Eseri ilerleyen yıllarda üç farklı yorumla yeniden sahneye taşıdı. Oyun, onun kariyerinin en uzun ömürlü çalışmalarından biri olurken Erkal’ın tek kişilik oyun konusundaki ustalığının da simgesi haline geldi.

Erkal yalnızca oyuncu değildi. Yönetmenlik yaptı, oyun çevirdi, romanları, öyküleri ve şiirleri sahne metinlerine dönüştürdü. Dostlar Tiyatrosu arşivine göre sahnelediği yazarlar arasında Maksim Gorki, Bertolt Brecht, Jean-Paul Sartre, Peter Weiss ve Václav Havel’in yanı sıra Aziz Nesin, Haldun Taner, Nâzım Hikmet, Can Yücel, Vasıf Öngören, Orhan Asena ve Behiç Ak da bulunuyordu.

“Aslan Asker Şvayk”, “Galileo”, “Yalınayak Sokrates”, “Kerem Gibi” ve “Can” gibi yapımlarda canlandırdığı karakterler Erkal’ın sahne repertuvarının öne çıkan rolleri arasında yer aldı.

Dostlar Tiyatrosu’nu 1969’da kurdu

Genco Erkal, 1969’da Dostlar Tiyatrosu’nu kurdu. Topluluğun kuruluşunda Mehmet Akan, Şevket Altuğ, Ferit Erkal, Arif Erkin ve Nurten Tuç gibi sanatçılar da yer aldı. Dostlar Tiyatrosu’nun başlangıçtaki amaçlarından biri Anadolu’da sürekli tiyatro yapabilecek bir yapı oluşturmaktı.

Topluluk zamanla Türkiye’de toplumcu ve politik tiyatronun önemli temsilcilerinden biri oldu. Dostlar Tiyatrosu yalnızca mevcut oyun metinlerini sahnelemekle kalmadı; edebiyat, şiir, öykü ve çizgi roman gibi farklı alanlardaki eserleri de sahne diline uyarladı.

Turhan Selçuk’un “Abdülcanbaz”ı, Aziz Nesin’in eserlerinden oluşturulan “Azizname”, Nâzım Hikmet şiirlerinden hazırlanan “Kerem Gibi” ve daha sonraki yıllarda sahnelenen “Sivas ’93” bu yaklaşımın örnekleri arasında yer aldı.

Erkal için tiyatro, güncel meselelerin tartışıldığı bir alan olmayı da sürdürdü. Savaş, özgürlük, adalet, baskı, yoksulluk ve insan hakları gibi başlıklar farklı dönemlerde sahnelediği eserlerde öne çıktı.

Dostlar Tiyatrosu, kalıcı bir binaya sahip olmadan farklı sahnelerde çalışmalarını sürdürmesine rağmen yarım yüzyılı aşan bir tiyatro geleneği oluşturdu.

Nâzım Hikmet ve Brecht’i kuşaklarla buluşturdu

Genco Erkal’ın sanat yaşamında Nâzım Hikmet ayrı bir yere sahipti.

Nâzım’ın şiirlerini tiyatro sahnesine taşıyan Erkal; “Kerem Gibi”, “İnsanlarım” ve “Yaşamaya Dair” gibi yapımlarla şairin yaşamını, aşklarını, cezaevi yıllarını ve düşüncelerini yeni kuşaklarla buluşturdu.

“Yaşamaya Dair”, Nâzım Hikmet’in Bursa Cezaevi yılları ve Piraye’ye yazdığı mektuplardan hareketle oluşturuldu. Oyunda Fazıl Say, Zülfü Livaneli, Cem Karaca, Edip Akbayram ve Timur Selçuk gibi bestecilerin eserleri de kullanıldı.

Bertolt Brecht de Erkal’ın uzun yıllar üzerinde çalıştığı isimlerden biri oldu. “Galileo Galilei”, “Ben Bertolt Brecht”, “Kafkas Tebeşir Dairesi” ve “Bay Puntila ile Uşağı Matti” gibi yapımlarla Brecht tiyatrosunun örneklerini Türkiye’de sahneledi.

Erkal’ın çalışmaları Türkiye sınırlarının dışında da seyirciyle buluştu. Dostlar Tiyatrosu’nun biyografisine göre sanatçı 1993-1998 yılları arasında Paris ve Avignon Festivali’nde Fransızca oyunlarda rol aldı. Nâzım Hikmet’in “Sevdalı Bulut”u, Philippe Minyana’nın “Ou vas-tu Jérémie?” adlı eseri ve Paulo Coelho’nun romanından uyarlanan “Simyacı” bu çalışmalar arasındaydı.

Senfonik konserlerde de anlatıcı olarak görev yapan Erkal; Prokofiev’in “Peter ile Kurt”, Stravinski’nin “Askerin Öyküsü” ve Fazıl Say’ın “Nâzım” adlı eserlerini seslendirdi.

Sinemada iki yıl üst üste Altın Portakal kazandı

Tiyatro Genco Erkal’ın sanat yaşamının merkezinde yer alsa da sinemada da önemli rollere imza attı.

Ali Özgentürk’ün yönettiği “At”, Zeki Ökten’in yönettiği “Faize Hücum”, Erden Kıral’ın “Hakkâri’de Bir Mevsim”i ve Fehmi Yaşar’ın “Camdan Kalp”i sanatçının öne çıkan sinema çalışmaları arasında yer aldı.

Erkal, “At” filmindeki performansıyla 1982 Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde En İyi Erkek Oyuncu Ödülü’nü kazandı. Bir yıl sonra “Faize Hücum” filmindeki rolüyle aynı ödüle yeniden layık görüldü. Böylece iki yıl üst üste Altın Portakal alan oyunculardan biri oldu. Festivalin resmî tarihçesi her iki ödülü de doğruluyor.

TRT için hazırlanan Haldun Taner’in “Keşanlı Ali Destanı” uyarlamasında da hem yönetmen hem oyuncu olarak görev yaptı.

Yıllar boyunca tiyatroda “en iyi erkek oyuncu”, “en iyi yönetmen” ve çeşitli yaşam boyu başarı ödüllerine değer görülen Erkal’ın kariyeri, sahne ile sinema arasında kesintisiz biçimde devam etti.

31 Temmuz 2024’te hayatını kaybetti

Bir süredir kan kanseri tedavisi gören Genco Erkal, 31 Temmuz 2024 sabahı İstanbul’da 86 yaşında hayatını kaybetti. Anadolu Ajansı’nın haberine göre Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy ve çok sayıda sanatçı Erkal’ın ardından taziye mesajları yayımladı.

Sanatçının sosyal medya hesabından ölümünün ardından Nâzım Hikmet’in dizeleriyle başlayan bir veda mesajı paylaşıldı.

Erkal için 2 Ağustos 2024’te Harbiye Muhsin Ertuğrul Sahnesi’nde tören düzenlendi. Tiyatro ve sanat dünyasından çok sayıda isim, Erkal’ın hem sahne sanatlarına katkısını hem de genç kuşaklar üzerindeki etkisini anlattı.

Törende tiyatro eleştirmeni Prof. Dr. Dikmen Gürün, Erkal’ın 65 yıl boyunca tiyatroyla iç içe yaşadığını belirterek onun Türk tiyatrosuna kattığı uzun soluklu emeğe dikkat çekti. Oyuncu Rutkay Aziz ise özellikle Nâzım Hikmet’in eserlerini geniş kitlelerle buluşturmasındaki rolünü vurguladı.

Muhsin Ertuğrul Sahnesi’ndeki törenin ardından Teşvikiye Camisi’nde cenaze namazı kılındı. Genco Erkal’ın cenazesi Zincirlikuyu Mezarlığı’nda toprağa verildi. Taziyeleri kızı Ayşe Sümer Erkal kabul etti.

28 Mart 1938’de İstanbul’da başlayan yaşamı, 31 Temmuz 2024’te yine İstanbul’da sona erdi.

Geride Dostlar Tiyatrosu’nun yarım yüzyılı aşan birikimi, yüzlerce temsil, sinema filmleri ve farklı kuşakların hafızasına yerleşen karakterler kaldı. Genco Erkal, yalnızca sahnede canlandırdığı kişilerle değil; edebiyatı tiyatroyla buluşturan uyarlamaları, tek kişilik oyunlara kazandırdığı yeni alan ve yaşamı boyunca sürdürdüğü tiyatro üretimiyle Türkiye’nin kültür ve sanat hafızasında iz bırakan isimlerden biri oldu.

BiziUnutma.com