Hz. Ebû Bekir kimdir? İlk halifenin hayatı, hicreti ve mücadelesi

Ahmet Taş | Bizi Unutma

MEDİNE / SUUDİ ARABİSTAN — Hz. Muhammed’in en yakın arkadaşlarından Hz. Ebû Bekir, İslam’ı ilk kabul edenlerden biri oldu; hicrette Peygamber’e yol arkadaşlığı yaptı ve onun vefatından sonra Müslümanların ilk halifesi seçildi.

Yaklaşık iki yıl süren hilafeti kısa olmasına rağmen İslam tarihinin yönünü belirleyen gelişmeler bu dönemde yaşandı. Arabistan’daki Ridde hareketleri bastırıldı, zekât vermeyi reddeden kabilelere karşı merkezi yönetim korundu, Irak ve Suriye fetihlerinin ilk adımları atıldı ve Yemâme Savaşı’nda çok sayıda hâfızın hayatını kaybetmesinin ardından Kur’an ayetleri ilk kez tek bir mushaf halinde toplandı.

Yaklaşık 573: Mekke’de başlayan hayat ve “Sıddîk” lakabı

Tam adı Abdullah b. Ebî Kuhâfe Osman b. Âmir el-Kureşî et-Teymî olan Hz. Ebû Bekir, Fil Vakası’ndan yaklaşık üç yıl sonra Mekke’de dünyaya geldi. Bu bilgi doğumunu yaklaşık 573 yılına tarihlendirir. Babası Ebû Kuhâfe Osman b. Âmir, annesi ise Ümmü’l-Hayr Selmâ bint Sahr’dı. Ailesi Kureyş’in Teym koluna mensuptu ve soyu Mürre b. Kâ‘b üzerinden Hz. Muhammed’in soyu ile birleşiyordu.

İslam’dan önceki hayatının ayrıntıları sınırlıdır. Kaynaklar onun kumaş ve elbise ticareti yaptığını, Suriye ile Yemen’e ticaret yolculuklarına çıktığını ve Mekke toplumunda saygın bir tüccar olduğunu bildirir. Aynı zamanda Arap kabilelerinin soylarını ve ilişkilerini iyi bilen kişilerden biri olarak tanınıyordu.

En meşhur lakabı “Sıddîk” oldu. Kelime, doğruluğu tasdik eden, son derece sadık ve güvenilir kişi anlamına gelir. İslam geleneğinde bu lakabın özellikle Hz. Muhammed’in verdiği haberleri tereddütsüz doğrulaması ve Mi‘rac hadisesine inanmasıyla ilişkilendirildiği aktarılır.

İslam’ı ilk kabul edenlerden oldu, servetini Müslümanlar için kullandı

Hz. Ebû Bekir’in İslam’a tam olarak hangi gün girdiği bilinmiyor. Ancak erken kaynakların ortak noktası, onun İslam’ı ilk kabul eden kişiler arasında bulunduğudur.

Hz. Muhammed’in peygamberlik görevini öğrendikten sonra onunla görüştüğü ve davetini kabul ettiği aktarılır. İlk Müslümanların sıralamasına ilişkin farklı rivayetler bulunduğundan “kesin olarak ilk yetişkin erkek Müslüman” gibi kategorik ifadeler yerine, ilk Müslümanlardan biri olduğunu söylemek tarihî açıdan daha sağlıklıdır.

Ebû Bekir’in İslam’ın Mekke dönemindeki en önemli katkılarından biri, sosyal çevresini yeni dine davet etmesiydi. Kaynaklarda Hz. Osman, Talha b. Ubeydullah, Zübeyr b. Avvâm, Sa‘d b. Ebû Vakkās, Abdurrahman b. Avf ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh gibi daha sonra İslam tarihinde önemli roller üstlenecek isimlerin onun aracılığıyla Müslüman olduğu aktarılır.

Servetini baskı gören Müslümanların korunması için de kullandı.

Mekke’de efendileri tarafından ağır işkenceye maruz kalan köleleri satın alarak özgür bıraktı. Bunların en bilineni Bilâl-i Habeşî idi. Âmir b. Füheyre ve Zinnîre gibi başka isimleri de satın alarak azat ettiği kaydedilir. TDV’nin aktardığı rivayetlerde babasının, kendisine ileride fayda sağlayabilecek güçlü kişileri satın almasını tavsiye etmesi üzerine Ebû Bekir’in amacının dünyevî fayda değil Allah’ın rızası olduğunu söylediği belirtilir.

Mekke’de Müslümanlara yönelik baskılar arttığında kendisi de saldırıya uğradı. Mescid-i Harâm’da İslam’ı açık biçimde anlatmaya çalışırken ağır şekilde dövüldüğü ve bilincini yeniden kazandığında ilk olarak Hz. Muhammed’in durumunu sorduğu aktarılır.

622: Sevr mağarasında Hz. Muhammed’in yol arkadaşı

Müslümanların Medine’ye hicreti başlayınca Hz. Ebû Bekir de gitmek istedi. Ancak Hz. Muhammed ona beklemesini söyledi. Ebû Bekir bunun, kendisinin Peygamber’le birlikte hicret etmesine işaret olabileceğini düşündü ve yolculuk için hazırlık yaptı.

Kureyş ileri gelenleri Hz. Muhammed’i öldürmeye karar verdiğinde hicret başladı.

Hz. Muhammed, evinde Hz. Ali’yi bırakarak Ebû Bekir ile birlikte Mekke’nin güneyindeki Sevr mağarasına gitti. Burada üç gün kaldıktan sonra Medine yolculuğuna devam ettiler.

Kur’an-ı Kerim’in Tevbe Suresi’nin 40. ayeti bu yolculuğa doğrudan işaret eder. Ayette Hz. Muhammed’in mağaradaki arkadaşına:

“Tasalanma! Allah bizimle beraberdir.”

dediği aktarılır. İslam tarih ve tefsir geleneğinde ayetteki mağara arkadaşının Hz. Ebû Bekir olduğu kabul edilir.

Bu nedenle Ebû Bekir, Türk ve İran İslam kültüründe “Yâr-ı gār”, yani “mağara dostu” veya “mağara arkadaşı” olarak da anıldı.

Medine’ye ulaştıktan sonra Hz. Muhammed’in yaptıracağı mescidin arsasının satın alınmasına katkı sağladı. Bundan sonraki yaklaşık on yıl boyunca Peygamber’in yakın çevresinden ayrılmadı.

Bedir’den Tebük’e Hz. Peygamber’in yanında kaldı

Hz. Ebû Bekir, Medine dönemindeki büyük hadiselerin neredeyse tamamında Hz. Muhammed’in yanında yer aldı.

Bedir, Uhud, Hendek, Huneyn ve Tebük başta olmak üzere savaşlara katıldı; Hudeybiye Antlaşması’nda ve Veda Haccı’nda bulundu. Bedir öncesinde Hz. Muhammed’in görüşüne başvurduğu isimlerden biriydi. Uhud Savaşı’nın Müslümanlar aleyhine döndüğü kritik anda Peygamber’in yanında kalan sahabiler arasında yer aldı.

Hudeybiye Antlaşması’nın şartları nedeniyle rahatsız olan Hz. Ömer’i sakinleştiren kişilerden biri de Ebû Bekir’di. Antlaşmanın Hz. Muhammed tarafından kabul edildiğini hatırlatarak onun kararına güvenilmesi gerektiğini savundu.

Tebük Seferi’nin hazırlıkları sırasında ise servetinin tamamını ordunun ihtiyaçları için Hz. Muhammed’in emrine sunduğu aktarılır.

631 yılında, Hz. Peygamber kendisi hacca gitmediğinde Ebû Bekir’i yaklaşık 300 kişilik kafilenin başında hac emiri olarak görevlendirdi. Bir yıl sonra Veda Haccı’nda Hz. Muhammed’in yanında bulundu.

Hz. Peygamber’in hayatının son günleri de Ebû Bekir’in İslam toplumundaki konumunu gösteren önemli gelişmelere sahne oldu.

Hz. Muhammed rahatsızlığı ağırlaştığında namazları Ebû Bekir’in kıldırmasını istedi. TDV kaynaklarına göre Ebû Bekir birkaç gün boyunca Müslümanlara imamlık yaptı.

632: Hz. Muhammed’in vefatı ve ilk halifelik

Hz. Muhammed’in 632 yılında vefat etmesi, Medine’de büyük bir şaşkınlık oluşturdu.

Hz. Ömer dahil bazı sahabiler ilk anda Peygamber’in vefatını kabullenmekte zorlandı. Ebû Bekir Hz. Muhammed’in bulunduğu odaya girdi, ardından mescide çıkarak insanlara hitap etti. Konuşmasında Hz. Muhammed’in bir peygamber olduğunu ve ölümün Allah’ın bütün kulları için geçerli bulunduğunu hatırlattı. Bu konuşma, topluluğun yaşadığı sarsıntının yatışmasında belirleyici oldu.

Aynı gün ensarın ileri gelenleri Sakīfetü Benî Sâide’de Müslüman toplumun yeni liderinin kim olacağını görüşmek üzere toplandı.

Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh toplantıya katıldı. Tartışmaların sonunda Hz. Ömer, Ebû Bekir’e biat etti; ardından toplantıdakilerin önemli bölümü ve daha sonra Medine’deki Müslümanlar ona biat etti.

Böylece Ebû Bekir, İslam tarihinin ilk halifesi oldu. Kaynaklarda onun “Halîfetü Resûlillâh”, yani “Allah Resulü’nün halifesi” unvanıyla anıldığı belirtilir.

Hilafet meselesinin değerlendirilmesi mezhep geleneklerine göre farklıdır. Sünnî gelenek Ebû Bekir’in seçimini sahabenin ortak kararı ve ilk Râşid Halife olarak değerlendirirken Şiî gelenekte Hz. Ali’nin Hz. Muhammed’den sonraki meşru imam olduğu görüşü benimsenir. Bu nedenle erken hilafet tartışması, İslam tarihindeki Sünnî-Şiî yorum farklılıklarının temel konularından biridir.

Ridde savaşları: Zekât meselesinde geri adım atmadı

Hz. Ebû Bekir halife olduğunda önünde son derece ağır bir kriz vardı.

Hz. Muhammed’in vefatının ardından Arabistan’ın çeşitli bölgelerinde bazı kabileler merkezi yönetime bağlılıklarını sona erdirdi. Bazıları yeni peygamberlik iddiasında bulunan kişilerin arkasından giderken bazıları namaza devam edeceklerini ancak Medine’ye artık zekât göndermeyeceklerini açıkladı.

Hz. Ömer başlangıçta Müslüman olduğunu söyleyen ve namaz kılan kişilerle savaşılması konusunda tereddüt etti.

Ebû Bekir ise namaz ile zekâtın birbirinden ayrılmasına izin vermeyeceğini söyledi. Merkezi otoriteyi ve İslam toplumunun bütünlüğünü korumakta kararlıydı.

Halife, orduları farklı bölgelere sevk etti. En önemli komutanlarından biri Hâlid b. Velîd oldu.

Hâlid önce Tuleyha b. Huveylid’in hareketini bastırdı, ardından peygamberlik iddiasındaki Müseylime’ye karşı Yemâme’ye yürüdü. 633 yılında yapılan Yemâme Savaşı, Ridde savaşlarının en kanlı çatışmalarından biri oldu. Müseylime öldürüldü ve Benî Hanîfe yeniden Medine yönetimine bağlandı.

Bu mücadelelerin sonucunda Arabistan yarımadasının siyasi bütünlüğü yeniden sağlandı.

Yemâme’den sonra Kur’an ilk kez tek mushaf halinde toplandı

Yemâme Savaşı yalnız askerî açıdan değil, Kur’an tarihinin seyri açısından da çok önemli bir sonuç doğurdu.

Savaşta çok sayıda Kur’an hâfızı şehit oldu.

Hz. Ömer, hâfızların savaşlarda hayatını kaybetmeye devam etmesi halinde Kur’an’ın bazı bölümlerinin gelecek nesillere aktarılmasında güçlük yaşanabileceğinden endişe etti. Bunun üzerine Kur’an ayetlerinin yazılı malzemelerden ve hâfızların ezberlerinden yararlanılarak bir araya getirilmesini Hz. Ebû Bekir’e önerdi.

Ebû Bekir başlangıçta Hz. Muhammed’in yapmadığı bir işi yapma konusunda tereddüt etti. Ancak görüşmelerden sonra bunun gerekli olduğuna kanaat getirdi.

Görevi, vahiy kâtiplerinden Zeyd b. Sâbit’e verdi.

Zeyd başkanlığındaki çalışma sırasında farklı sahabilerde bulunan yazılı Kur’an metinleri titizlikle toplandı ve ezberlerle karşılaştırıldı. Sonuçta Kur’an ayetleri tek bir bütün halinde bir araya getirildi ve hazırlanan mushaf Hz. Ebû Bekir’e teslim edildi. Daha sonra Hz. Ömer’e, onun ardından kızı Hafsa’ya geçti. Hz. Osman döneminde gerçekleştirilecek mushaf çoğaltma çalışmasının temel kaynaklarından biri de bu nüsha oldu.

Bu nedenle Hz. Ebû Bekir’in yaklaşık iki yıllık hilafetinin en kalıcı sonuçlarından biri Kur’an’ın ilk kez bir mushaf halinde toplanmasıdır.

Irak ve Suriye fetihlerinin ilk adımlarını attı

Ridde hareketlerinin bastırılmasının ardından Hz. Ebû Bekir dış cephelere yöneldi.

Sâsânî yönetimindeki Irak bölgesinde faaliyet gösteren Müsennâ b. Hârise’ye destek vermek üzere Hâlid b. Velîd’i Irak’a gönderdi. Hâlid ve beraberindeki kuvvetler Basra Körfezi çevresindeki çeşitli yerleşimleri kontrol altına aldı ve Hîre bölgesine kadar ilerledi.

Ardından Bizans hâkimiyetindeki Suriye ve Filistin bölgelerine ayrı ordular gönderildi.

Yezîd b. Ebû Süfyân, Şürahbîl b. Hasene ve Amr b. Âs farklı yönlerden Suriye-Filistin cephesine ilerledi. Hâlid b. Velîd de daha sonra Irak’tan Suriye’ye geçti.

30 Temmuz 634’teki Ecnâdeyn Savaşı, Müslüman kuvvetlerinin Bizans’a karşı önemli zaferlerinden biri oldu ve Filistin’in iç kesimlerine doğru ilerlemenin önünü açtı. Hz. Ebû Bekir, bu zaferin haberini ölümünden kısa süre önce aldı.

Fetihlerin büyük bölümü daha sonra Hz. Ömer döneminde tamamlanacaktı; ancak Irak ve Suriye cephelerinin açılması Ebû Bekir’in hilafeti sırasında gerçekleşti.

23 Ağustos 634: Vefatı ve Hz. Peygamber’in yanına defnedilmesi

Hz. Ebû Bekir Ağustos 634’te hastalandı.

Hastalığının ağırlaşması üzerine Müslümanların kendisinden sonra yeniden bir yönetim krizi yaşamaması için ileri gelen sahabilerle görüştü. Yapılan istişarelerin ardından Hz. Ömer’in kendisinden sonraki halife olmasını uygun gördü ve bu kararın yazıya geçirilmesini Hz. Osman’dan istedi.

Ailesine de dikkat çekici vasiyetlerde bulundu.

Halifelik döneminde kendisine devlet hazinesinden ayrılan imkânların kalan kısmının beytülmâle iade edilmesini, eski elbiselerinin kefen olarak kullanılmasını ve Hz. Muhammed’in yanına defnedilmeyi istedi.

Hz. Ebû Bekir 22 Cemâziyelâhir 13, 23 Ağustos 634’te, yaklaşık 63 yaşında vefat etti.

Cenaze namazını Hz. Ömer kıldırdı. Hz. Ömer, Hz. Osman, Talha b. Ubeydullah ve oğlu Abdurrahman tarafından kabre indirildi.

Kabri, Hz. Âişe’nin odasında bulunan Hz. Muhammed’in kabrinin hemen yanına yapıldı. Daha sonra Hz. Ömer de aynı bölüme defnedildi.

Bugün bu bölüm Hücre-i Saâdet olarak bilinir ve Mescid-i Nebevî’nin içerisindedir. Hücrede Hz. Muhammed, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer’in kabirleri bulunmaktadır. Üzerindeki ve bugün Mescid-i Nebevî’nin sembollerinden biri olan kubbe ise Kubbetü’l-Hadrâ, yani Yeşil Kubbe adıyla bilinir.

Hz. Ebû Bekir’in halifeliği yalnızca iki yıl üç ay kadar sürdü.

Ancak bu kısa süre içinde Hz. Muhammed’in vefatı sonrasında dağılma tehlikesi yaşayan siyasi yapı yeniden bir araya getirildi, Ridde hareketleri bastırıldı, Irak ve Suriye yönündeki fetihler başlatıldı ve Kur’an’ın korunması açısından tarihî öneme sahip ilk mushaf oluşturuldu.

Onun hayatı yalnız ilk halifenin siyasi biyografisi değildir.

Mekke’nin varlıklı tüccarlarından biriyken servetini işkence gören Müslümanların özgürlüğü için kullanan kişiyi; Hz. Muhammed’le birlikte Sevr mağarasında saklanan yol arkadaşını; bütün savaşlarda Peygamber’in yanında kalan sahabiyi; son hastalığında onun yerine namaz kıldıran imamı ve Hz. Muhammed’in ölümünden sonra büyük bir toplumun dağılmasını engellemeye çalışan yöneticiyi aynı hayat çizgisinde bir araya getirir.

Yaklaşık on dört asır sonra adı hâlâ en çok iki sıfatla birlikte anılıyor:

Sıddîk ve Resûlullah’ın mağara arkadaşı.

BiziUnutma.com