Kemal Arıkan kimdir? Los Angeles'ta şehit edilen Türk başkonsolos

Ahmet Taş | Bizi Unutma

LOS ANGELES, ABD — Türkiye'nin Los Angeles Başkonsolosu Kemal Arıkan, 28 Ocak 1982 sabahı görevine giderken kırmızı ışıkta durduğu otomobilinde silahlı saldırıya uğrayarak öldürüldü; saldırının sorumluluğunu JCAG üstlendi.

Arıkan'ın 54 yaşında sona eren hayatı, yalnızca Türk diplomasi tarihinin en ağır dönemlerinden birindeki suikastla sınırlı değildi. İskilip'te başlayan yaşamı Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Harvard'daki eğitimle devam etmiş; Prag, Şikago, Canberra ve Sidney'deki görevlerin ardından Türkiye'nin ABD'deki en hassas diplomatik temsilciliklerinden Los Angeles Başkonsolosluğuna uzanmıştı. T.C. Dışişleri Bakanlığı bugün de Arıkan'ı, görev başında yaşamını yitiren Türk diplomatlar arasında resmî olarak anıyor.

İskilip'ten Harvard'a uzanan eğitim ve devlet hizmeti

Kemal Arıkan, 1927 yılında Çorum'un İskilip ilçesinde doğdu. Sakarya Üniversitesi Türk-Ermeni İlişkileri Araştırma Merkezi'nin Bilal Şimşir'in çalışmalarına dayandırdığı biyografik kayıtlara göre Ankara Gazi Lisesi'ni bitirdi; ardından Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Harvard Üniversitesinde eğitim gördü. İngilizce ve Fransızca bilen Arıkan, evli ve iki çocuk babasıydı.

Devlet hizmetiyle ilişkisi diplomasi mesleğinden de önce başladı. Arıkan, 1946'da Basın-Yayın Umum Müdürlüğünde aday memur olarak göreve girdi. 1950-1951 döneminde yedek subay olarak askerlik hizmetini yaptıktan sonra 1955'te Dışişleri Bakanlığına meslek memuru olarak katıldı.

Bu tarih, Arıkan'ın yaklaşık 27 yıl sürecek Hariciye kariyerinin başlangıcı oldu.

1957'de Prag Büyükelçiliğine İkinci Kâtip olarak atandı. Farklı merkez görevlerinin ardından 1964'te ABD'ye giderek Şikago Başkonsolosluğunda Birinci Sınıf Konsolos olarak çalıştı. 1968-1970 arasında Ankara'da merkez teşkilatında şube müdürlüğü yaptı. 1970'te ise Canberra Büyükelçiliği Müsteşarlığına atandı.

Avustralya yılları ve Sidney Başkonsolosluğu

Kemal Arıkan'ın meslek hayatındaki önemli duraklardan biri Avustralya oldu. Canberra'daki görevinin ardından 31 Mayıs 1973'te Sidney Başkonsolosu olarak göreve başladı. T.C. Sidney Başkonsolosluğunun resmî kayıtlarına göre bu görevi 5 Temmuz 1976'ya kadar sürdürdü.

Sidney dönemi, Arıkan'ın kariyerinde bir dış temsilciliğin en üst konsolosluk görevini ilk kez üstlendiği yıllardı. Daha sonra yeniden Ankara'ya döndü ve 1976-1978 arasında Dışişleri Bakanlığının merkez teşkilatında çalıştı.

1978'de ise kariyerinin son ve en zorlu görevi için yeniden ABD'ye gönderildi.

T.C. Los Angeles Başkonsolosluğunun resmî tarihçesi, Kemal Arıkan'ın 1978-1982 döneminde Los Angeles Başkonsolosu olduğunu kaydediyor. Başkonsolosluğun görev sahası yalnız Los Angeles'tan ibaret değildi; dönemin kayıtlarında Kaliforniya'nın yanı sıra ABD'nin batısındaki çok geniş bir coğrafyanın temsilciliğin sorumluluk alanında bulunduğu belirtiliyor.

Bu nedenle Arıkan'ın görevi, siyasi diplomasi kadar bölgedeki Türk vatandaşlarının pasaport, askerlik, noterlik, evlilik, doğum ve diğer konsolosluk işlemleriyle ilgilenmeyi de kapsıyordu.

Los Angeles zaten iki Türk diplomatın öldürüldüğü bir şehirdi

Arıkan Los Angeles'a geldiğinde tehlikenin teorik olmadığı biliniyordu.

Los Angeles Başkonsolosluğu, Türk diplomatlarını hedef alan saldırıların yaşandığı ilk temsilciliklerden biriydi. 27 Ocak 1973'te Başkonsolos Mehmet Baydar ile Konsolos Bahadır Demir, Santa Barbara'da Gourgen Yanikian tarafından öldürülmüştü. Dışişleri Bakanlığı iki ismi Türk Hariciyesinin bu saldırılarda verdiği ilk şehitler olarak kaydediyor.

Kemal Arıkan'ın görev yaptığı yıllarda tehdit ortamı devam etti.

ABD'deki dava kayıtlarına ilişkin dönem haberlerine göre, Arıkan'ın Los Angeles'taki evine 6 Ekim 1980'de molotof/bombalı saldırı düzenlendi. Hampig Sasunyan'ın ağabeyi Harout Sasunyan daha sonra bu saldırıyla ilgili yargılandı.

Kasım 1981'de ise Türkiye'nin Washington Büyükelçisinin ziyareti sırasında Los Angeles Başkonsolosluğu binasında patlayan bomba ciddi hasara yol açtı. Böylece Arıkan'ın öldürülmesinden yalnız birkaç ay önce tehdit, diplomatik temsilciliğin kapısına kadar gelmişti.

Dönemin Washington Post haberinde Los Angeles Polis Şefi Darryl Gates'in, Arıkan'ın tehlike altında olduğunun bilindiğini ve kendisinin uyarıldığını söylediği aktarılıyor. Le Monde'un 30 Ocak 1982 tarihli haberinde de Arıkan'ın daha önce ölüm tehditleri aldığını ve bir süre çeşitli güvenlik önlemleri kullandığını anlattığı kaydedildi.

28 Ocak 1982: Kırmızı ışıkta kurulan pusu

28 Ocak 1982 Perşembe sabahı Kemal Arıkan evinden çıkarak Los Angeles'taki başkonsolosluk binasına doğru yola koyuldu.

Saat yaklaşık 09.40'ta, Westwood bölgesindeki Wilshire Boulevard ile Comstock Avenue kavşağında kırmızı ışıkta durdu. Otomobilinde yalnızdı.

Dönemin Amerikan haber kayıtlarına göre iki silahlı kişi araca iki taraftan yaklaştı ve yakın mesafeden ateş açtı. Arıkan'ın otomobiline çok sayıda kurşun isabet etti; 54 yaşındaki diplomat olay yerinde yaşamını yitirdi. Los Angeles Times ve UPI'nin daha sonraki dava haberlerinde saldırıda 14 el ateş edildiği kaydedildi.

Saldırının hemen ardından Justice Commandos of the Armenian Genocide — JCAG, haber kuruluşlarını telefonla arayarak eylemin sorumluluğunu üstlendi. Dışişleri Bakanlığının 1982 yılı kayıtlarında örgütün Türkçe karşılığı “Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları” olarak kullanıldı ve Arıkan'ın öldürülmesi o yıl gerçekleştirilen Ermeni militan saldırıları arasında kaydedildi.

ABD Başkanı Ronald Reagan saldırıyı kınadı ve federal makamların soruşturmaya destek vereceğini açıkladı. Washington Post'un olay günü haberinde Reagan'ın saldırıyı “vicious act” olarak nitelediği bildirildi.

Hampig Sasunyan yakalandı, ikinci şüpheli yargılanamadı

Soruşturma kısa sürede Hampig “Harry” Sasunyan üzerine yoğunlaştı. O tarihte 19 yaşında olan Sasunyan yakalandı ve cinayetten yargılandı. İkinci silahlı kişi olarak soruşturmalarda adı geçen Krikor Saliba ise ABD'den ayrıldı ve hiçbir zaman Amerikan mahkemesinde yargılanmadı.

Sasunyan, 1984'te birinci derece cinayetten suçlu bulundu. Mahkeme jürisi Arıkan'ın Türk olması nedeniyle hedef alındığı sonucuna vararak özel ağırlaştırıcı neden kabul etti ve Sasunyan şartlı tahliye imkânı bulunmayan müebbet hapse mahkûm edildi. Karar daha sonraki yıllarda Kaliforniya Yüksek Mahkemesi tarafından da onandı.

Dava sonraki yıllarda çeşitli hukuki aşamalardan geçti. 2000'de federal temyiz mahkemesi cinayet mahkûmiyetini korurken milliyet saikiyle ilgili özel ağırlaştırıcı hükmü usul gerekçesiyle kaldırdı. Bunun üzerine savcılık ve savunma arasında 2002'de yapılan anlaşma, Sasunyan'ın gelecekte şartlı tahliye başvurusu yapabilmesinin önünü açtı.

Sasunyan aynı yıl mahkemede cinayete katıldığını açıkça kabul etti ve siyasi hedefler için diplomatlara yönelik suikast yöntemini reddettiğini söyledi. Los Angeles Times'ın kayıtlarına göre ayrıca Arıkan ailesinin çektiği acıdan dolayı pişmanlık ifade etti.

Yıllarca reddedilen şartlı tahliye başvurularının ardından süreç 2019-2021 arasında yeniden gündeme geldi. Sonunda Kaliforniya'daki yargı kararlarıyla tahliyenin önü açıldı ve Sasunyan yaklaşık 40 yıllık mahkûmiyetin ardından serbest bırakıldı. T.C. Dışişleri Bakanlığı, Ekim 2021'de Sasunyan'ın ABD'den üçüncü bir ülkeye sınır dışı edildiğini açıkladı ve kararı kınadı.

Nuran Arıkan ve çocukları onu Türkiye'ye getirdi

Kemal Arıkan'ın geride eşi Nuran Arıkan ve iki çocuğu kaldı. Biyografik kayıtlarda çocuklarının 1958 ve 1960 doğumlu olduğu belirtiliyor. Ailenin bir bölümü Arıkan'ın önceki görev yeri Avustralya'daki yaşamını sürdürüyordu.

Los Angeles'taki anma ve uğurlama töreninin ardından Türk bayrağına sarılı naaşı Türkiye'ye getirildi. Eşi Nuran Arıkan ve kızı Dilek de Türkiye'ye dönüş yolculuğunda yer aldı.

5 Şubat 1982'de Ankara'da Başbakanlık önünde devlet töreni düzenlendi. Törene dönemin Başbakanı Bülend Ulusu, Dışişleri Bakanı İlter Türkmen, yabancı misyon temsilcileri, devlet görevlileri, Dışişleri mensupları ve Arıkan'ın ailesi katıldı.

Dışişleri Bakanı Türkmen törendeki konuşmasında, Türk diplomatlarını hedef alan saldırıların uluslararası bir terör sorunu haline geldiğini vurguladı. Ardından Arıkan'ın naaşı İstanbul'a gönderildi ve 6 Şubat 1982'de Aşiyan Mezarlığı'nda toprağa verildi. ABD'nin Ankara Büyükelçisi de İstanbul'daki cenaze törenine katıldı.

Adı şehit diplomatların ortak hafızasında yaşamaya devam ediyor

Kemal Arıkan'ın öldürülmesi, 1970'lerden 1990'lara kadar Türk diplomatlarını ve ailelerini hedef alan geniş saldırı dalgasının en fazla hatırlanan olaylarından biri oldu.

Dışişleri Bakanlığının resmî listelerinde Arıkan; Mehmet Baydar, Bahadır Demir, Daniş Tunalıgil, İsmail Erez, Taha Carım, Şarık Arıyak, Engin Sever, Reşat Moralı, Tecelli Arı ve diğer saldırı kurbanlarıyla birlikte görev başında hayatını kaybeden diplomatik personel arasında yer alıyor.

Los Angeles Başkonsolosluğu da Arıkan'ın hatırasını her yıl yaşatıyor. 28 Ocak 2025'te, öldürülmesinin 43. yıl dönümünde, saldırının gerçekleştiği noktada Türk diplomat için anma töreni düzenlendi. Türkiye'nin Los Angeles Başkonsolosu, Azerbaycan'ın bölgedeki diplomatik temsilcileri, Türk-Amerikan toplumunun üyeleri ve vatandaşlar törene katıldı. Bir gün önce de 1973'te öldürülen Mehmet Baydar ile Bahadır Demir Santa Barbara'da anıldı.

2026'da ise Kemal Arıkan'ın ölümünün üzerinden 44 yıl geçti.

İskilip'te doğan bir hukuk öğrencisinin Ankara'dan Harvard'a, Prag'dan Şikago'ya, Canberra'dan Sidney'e ve sonunda Los Angeles'a uzanan diplomasi kariyeri, 28 Ocak 1982 sabahında bir trafik ışığında sona erdi.

Ancak Arıkan'ın adı bugün yalnız o saldırıyla değil; yaklaşık üç on yıl boyunca sürdürdüğü devlet hizmeti ve dünyanın farklı noktalarında görev yaparken temsil ettiği Türk Hariciyesinin kurumsal hafızasıyla da anılıyor.

BiziUnutma.com