Yavuz Sultan Selim kimdir? Çaldıran’dan Mısır’a uzanan kısa saltanatı

Ahmet Taş | Bizi Unutma

İSTANBUL, TÜRKİYE — Yalnız sekiz yıl Osmanlı tahtında kalan Yavuz Sultan Selim, Çaldıran, Mercidabık ve Ridaniye zaferleriyle devletin siyasi yönünü değiştiren ve Osmanlı hâkimiyetini Ortadoğu ile Mısır’a taşıyan hükümdar oldu.

1512-1520 arasındaki kısa saltanatı, süresine kıyasla Osmanlı tarihinin en yoğun askerî ve siyasi dönemlerinden biriydi. I. Selim döneminde Safevîlerle mücadele devletin doğu siyasetini şekillendirirken Suriye, Filistin ve Mısır Osmanlı hâkimiyetine girdi; Mekke ve Medine üzerindeki himaye Osmanlılara geçti. Bununla birlikte Yavuz’un hükümdarlığı, hanedan mücadelesinde uyguladığı sert yöntemler, devlet adamlarına yönelik ağır cezalar ve Anadolu’daki Safevî taraftarlarına karşı yürütülen takibat nedeniyle tarihçilerin tartıştığı yönler de taşıyor.

Amasya’da doğdu, yaklaşık 24 yıl Trabzon’u yönetti

Tam doğum tarihi konusunda kaynaklarda farklı bilgiler bulunuyor. TDV İslâm Ansiklopedisi, bazı rivayetlerin 1467-1468 yıllarını göstermesine rağmen 1470 yılını daha kuvvetli ihtimal olarak değerlendiriyor. Selim, babası II. Bayezid’in sancak beyi olarak bulunduğu Amasya’da dünyaya geldi. Osmanlı belgelerinde adı “Selim Şah” şeklinde geçerken sert mizacı, cesareti ve ataklığı nedeniyle henüz kendi döneminde “Yavuz” lakabıyla tanınmaya başladı.

Çocukluğunda iyi bir eğitim gördüğü, kendisine özel hocalar tayin edildiği ve yaklaşık 1487’de Trabzon sancak beyliğine getirildiği biliniyor. Selim’in yaklaşık 24 yıl süren Trabzon yöneticiliği, ileride uygulayacağı doğu siyasetinin temelini oluşturdu.

Trabzon, Osmanlı-Safevî nüfuz alanlarının birbirine yaklaştığı kritik bir bölgedeydi. Selim burada Gürcü prensliklerini, Akkoyunlu mirasını ve özellikle Safevî Devleti’nin kurucusu Şah İsmail’in faaliyetlerini yakından izledi. İstanbul’a gönderdiği raporlarda Safevî hareketinin Osmanlı açısından oluşturduğu siyasi ve dinî tehdide dikkat çekti. İspir ve Bayburt çevresindeki askerî faaliyetleri, Erzincan’a kadar uzanan müdahaleleri ve sınır politikasındaki aktif tutumu, babası II. Bayezid’in daha ihtiyatlı siyasetiyle zaman zaman ters düştü.

Trabzon yıllarında oğlu Süleyman da dünyaya geldi. Daha sonra Kanuni Sultan Süleyman adıyla Osmanlı tarihinin en uzun süre tahtta kalan hükümdarlarından biri olacak Süleyman, babasının 1520’deki ölümünden sonra imparatorluğun yönetimini devralacaktı.

Tahta çıkışı sert bir hanedan mücadelesinin sonunda gerçekleşti

II. Bayezid’in yaşlanmasıyla Osmanlı hanedanında taht mücadelesi şiddetlendi. Şehzade Ahmed önemli devlet adamlarının desteğini alırken Selim özellikle yeniçeriler arasında güçlü bir taraftar kitlesi oluşturdu.

Selim, babasının kendisini geri planda bırakarak Ahmed’i tahta geçirmek istediğini düşünüyordu. Kefe’ye geçti, Rumeli’de sancak talep etti ve sonunda babasının kuvvetleriyle dahi karşı karşıya geldi. 1511’de Uğraşdere civarında II. Bayezid’in ordusuna yenilerek geri çekilmesine rağmen İstanbul’daki siyasi dengeler kısa sürede lehine değişti.

Yeniçerilerin Şehzade Ahmed’in hükümdarlığını istememesi Selim’in önünü açtı. Yoğun baskı altındaki II. Bayezid, 24 Nisan 1512’de tahtı oğluna bıraktı ve I. Selim dokuzuncu Osmanlı hükümdarı olarak tahta çıktı.

Ancak taht mücadelesi bununla bitmedi.

Selim, hükümdarlığını tehdit edebilecek hanedan üyelerini etkisiz hale getirmek için son derece sert yöntemlere başvurdu. Kardeşi Şehzade Korkut öldürüldü; Şehzade Ahmed ise 15 Nisan 1513’te Yenişehir Ovası’ndaki mücadeleden sonra yakalanarak öldürüldü. Bazı şehzade oğullarının da ortadan kaldırılmasıyla Selim taht üzerindeki hâkimiyetini kesinleştirdi.

Bu uygulamalar, Yavuz Sultan Selim’in tarihî kişiliğinin en tartışmalı taraflarından biri olmaya devam ediyor.

Safevîlerle mücadelede dönüm noktası Çaldıran oldu

Tahtını sağlamlaştırdıktan sonra Selim’in en önemli dış politika konusu Safevî Devleti ve Şah İsmail oldu.

Safevîlerin Anadolu’daki propaganda faaliyetleri Osmanlı yönetiminde ciddi güvenlik kaygısı oluşturuyordu. Selim, Safevî yanlısı kabul edilen çevrelere yönelik takibat başlattı. Geleneksel tarih anlatılarında bu süreçte “40 bin kişinin öldürüldüğü” sık sık tekrarlansa da TDV İslâm Ansiklopedisi, güncel araştırmaların bu sayıyı doğrulamadığını; takibata uğrayanların bir bölümünün idam yerine sürgüne gönderildiğini belirtiyor.

Selim aynı zamanda İran ipeğinin Batı’ya geçişini engellemeyi amaçlayan ticari ambargo uyguladı ve Safevî sınırındaki ekonomik hareketliliği sınırlandırdı.

20 Mart 1514’te doğu seferine çıktı. Osmanlı ordusu ilerlerken Safevî kuvvetleri doğrudan savaşa girmek yerine güzergâhtaki kaynakları tahrip ederek Osmanlıların ikmalini zorlaştırdı. Uzayan yürüyüş yeniçeriler arasında ciddi huzursuzluk yarattı; buna rağmen Selim geri dönmeyi kabul etmedi.

İki ordu 23 Ağustos 1514’te Çaldıran Ovası’nda karşılaştı. Osmanlı ordusunun top ve tüfek kullanan birlikleri savaşın sonucunda belirleyici rol oynadı. Şah İsmail’in süvari ağırlıklı kuvvetleri yenildi ve Safevî hükümdarı savaş alanından çekilmek zorunda kaldı.

Selim daha sonra Tebriz’e girdi ve adına hutbe okuttu. Ancak ikmal sorunları ile ordudaki isteksizlik yüzünden İran içlerine doğru ilerlemeyi sürdüremedi.

Çaldıran, Safevî Devleti’ni ortadan kaldırmadı. Buna karşılık Doğu Anadolu’daki güç dengelerini Osmanlı lehine çevirdi ve iki devlet arasındaki uzun süreli siyasi-askerî rekabetin en önemli dönüm noktalarından biri oldu.

Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Osmanlı hâkimiyetini genişletti

Çaldıran’dan sonra Selim’in doğu siyaseti devam etti. 1515’te Kemah Osmanlı hâkimiyetine alındı. Ardından Dulkadıroğlu Alâüddevle Bozkurt Bey üzerine Hadım Sinan Paşa gönderildi. Alâüddevle Bey 12 Haziran 1515’te yapılan mücadelede yenildi ve öldürüldü; Dulkadiroğulları üzerindeki Osmanlı kontrolü güçlendi.

Aynı dönemde Diyarbakır ve çevresindeki mücadeleler devam ediyordu.

Selim, tarihçi ve devlet adamı İdris-i Bitlisî aracılığıyla bölgedeki yerel Kürt beyleriyle ilişkiler kurdu. Safevî nüfuzuna karşı Osmanlı tarafına geçen yerel güçlerin desteği, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun siyasi yapılanmasında önemli rol oynadı. Diyarbakır 1515’te Osmanlı hâkimiyetine girdi.

Bu gelişmeler yalnız askerî fetih anlamına gelmiyordu. Osmanlı-Safevî rekabetinin sınırları belirginleşirken Diyarbakır, Mardin ve çevresindeki bölgelerin sonraki yüzyıllardaki idarî düzeninin temelleri de bu dönemde şekillenmeye başladı.

Mercidabık ve Ridaniye Osmanlı’nın yönünü değiştirdi

Yavuz Sultan Selim’in hükümdarlığındaki ikinci büyük dönüşüm Memlük Sultanlığı ile savaş oldu.

Başlangıçta 1516 seferinin doğrudan Memlükleri ortadan kaldırmak amacıyla başlatıldığı kesin değil. TDV’de Feridun Emecen, ilk hedefin Safevîler ve Diyarbakır bölgesindeki gelişmeler olduğuna işaret ediyor. Ancak Memlük Sultanı Kansu Gavri’nin Osmanlı ilerleyişinden endişelenerek Suriye’ye gelmesi ve Osmanlı ordusunun geçişini engellemek istemesi ilişkileri hızla savaşa sürükledi.

Osmanlı ve Memlük orduları 24 Ağustos 1516’da Mercidabık’ta karşılaştı. Ateşli silâhların da önemli rol oynadığı savaş Osmanlı zaferiyle sonuçlandı ve Memlük Sultanı Kansu Gavri hayatını kaybetti.

Zaferden sonra Halep ve ardından Şam Osmanlı hâkimiyetine girdi.

Memlükler Mısır’da Tomanbay’ı yeni sultan ilan ederek direnişe devam etti. Selim önce diplomatik çözüm aradı; ancak görüşmeler sonuç vermeyince Mısır üzerine yürüme kararı aldı.

Osmanlı ordusu zorlu Sina güzergâhını geçerek Kahire yakınlarına ulaştı. 22 Ocak 1517’de Ridaniye’de yapılan savaşta Osmanlı ordusu Memlük savunma hattını aşarak zafer kazandı. Selim’in kuvvetleri Mukattam Dağı tarafından dolaşarak Memlük toplarını etkisiz bırakmayı başardı.

Kahire’de birkaç gün süren ciddi sokak çatışmalarının ardından Osmanlı hâkimiyeti kuruldu. Tomanbay daha sonra yakalandı ve 13 Nisan 1517’de idam edildi. Böylece yaklaşık iki buçuk asırlık Memlük Sultanlığı sona ererken Mısır Osmanlı yönetimine geçti.

Suriye, Filistin ve Mısır’ın Osmanlı hâkimiyetine girmesi devletin siyasi coğrafyasını köklü biçimde değiştirdi. Osmanlı artık yalnız Balkanlar ve Anadolu merkezli bir güç değildi; Doğu Akdeniz, Kızıldeniz ve Arap dünyasının siyasi düzeninde de başlıca aktörlerden biri haline gelmişti.

Haremeyn’in himayesi geçti; halifelik anlatısında önemli bir ayrıntı var

Mısır’ın alınmasının ardından Mekke Şerifi’nin oğlu Ebû Nümeyy, 1517 yazında Selim’in huzuruna gelerek bağlılığını bildirdi. Böylece Mekke ve Medine’nin himayesi Osmanlı hükümdarının sorumluluğuna geçti. Yavuz Sultan Selim’den itibaren Osmanlı padişahları için “Hâdimü’l-Haremeyn”, yani “iki kutsal beldenin hizmetkârı” unvanı kullanılmaya başlandı.

Burada popüler tarih anlatılarında sık tekrarlanan bir hususu ayırmak gerekiyor.

Yaygın rivayete göre Mısır’daki son Abbasi halifesi III. Mütevekkil, İstanbul’da düzenlenen bir törenle halifelik makamını Yavuz Sultan Selim’e devretti. Ancak bu anlatının kesinliği tarihçiler arasında kabul edilmiş değildir.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Ayasofya’da veya İstanbul’da böyle bir “halifelik devir töreni” yapıldığı rivayetinin çağdaş kaynaklarla doğrulanamadığını ve tarihî değerinin bulunmadığını belirtiyor. Buna karşılık Mısır ve Hicaz’ın Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra Selim’in İslam dünyasındaki siyasi otoritesinin belirgin biçimde arttığı tartışmasızdır.

Akademik literatürde konu tamamen kapanmış da değildir. Bazı araştırmacılar 16. yüzyıl kaynaklarında hilafet anlayışının Osmanlı hükümdarlığıyla ilişkilendirildiğine dair işaretler bulunduğunu savunuyor. Bu nedenle en doğru ifade, 1517’nin Osmanlıların İslam dünyasındaki siyasi ve dinî liderlik iddiasını güçlendiren büyük bir dönüm noktası olduğu, fakat “halifeliğin tek bir törenle resmen devredildiği” anlatısının tartışmalı olduğudur.

Sert hükümdarın edebiyat ve ilme ilgisi de güçlüydü

Yavuz Sultan Selim’in tarihî kişiliği çoğunlukla savaşları ve sert mizacı üzerinden anlatılsa da kaynaklar onun ciddi bir entelektüel ilgisi olduğunu da gösteriyor.

Tarihle yakından ilgileniyor, âlimlerle sohbet ediyor ve devlet meselelerinde görüşlerine başvuruyordu. Mısır’dayken Memlük tarihçisi İbn Tağrîberdî’nin eserini Kemalpaşazâde’ye Türkçeye çevirtmesi, tarih merakının dikkat çekici örneklerinden biriydi.

Farsçayı çok iyi bildiği, Arapçaya ve Tatar lehçesine aşina olduğu aktarılıyor. Farsça şiirlerinden oluşan bir divanı bulunuyor; bazı tezkirelerde Türkçe şiirleri de kayıtlı. Zenbilli Ali Efendi, Kemalpaşazâde ve İdris-i Bitlisî gibi dönemin önemli âlim ve devlet adamlarıyla ilişki kurduğu biliniyor.

Şam dönüşünde Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin mezarını buldurarak burada türbe, cami ve tekke yaptırması da tasavvuf ve ilim çevrelerine ilgisinin örneklerinden biri olarak gösteriliyor.

Buna karşılık yönetim tarzı son derece sertti. Vezirler, komutanlar ve yüksek devlet görevlileri üzerinde ağır bir disiplin uyguladı; seferlere karşı çıkan veya güvenini kaybeden çok sayıda üst düzey görevli idam edildi. Dolayısıyla Yavuz’un portresi yalnız zaferlerden değil, yoğun merkeziyetçilik ve sert iktidar uygulamalarından da oluşuyor.

Sekiz yıllık saltanatı Çorlu yakınlarında sona erdi

Mısır seferinden İstanbul’a döndükten sonra Selim yeni askerî hazırlıklara girişti. Donanmayı güçlendirmeye çalıştı; Rodos veya farklı bir Batı seferinin gündeme geldiğine ilişkin bilgiler dönemin kaynaklarında yer aldı.

1520 yazında İstanbul’dan Edirne yönüne hareket etti. Ancak Çorlu civarında hastalandı. TDV’de aktarılan çağdaş kayıtlara göre sırtında çıkan büyük bir ur nedeniyle yoluna devam edemedi ve yaklaşık iki ay süren hastalığın ardından 21-22 Eylül 1520 gecesi hayatını kaybetti.

Ölümü, oğlu Süleyman İstanbul’a ulaşıncaya kadar gizli tutuldu.

Naaşı İstanbul’a getirildi ve bugünkü Yavuz Selim Camii ve Külliyesi’nin bulunduğu bölgede toprağa verildi. Oğlu Kanuni Sultan Süleyman daha sonra babası için buraya türbe ve cami yaptırdı.

Yavuz Sultan Selim yalnız sekiz yıl tahtta kalmıştı. Buna rağmen 1512’de devraldığı Osmanlı Devleti ile 1520’de oğluna bıraktığı siyasi yapı aynı değildi. Doğudaki Safevî baskısı sınırlandırılmış, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun önemli bölümü Osmanlı hâkimiyetine alınmış, Memlük Devleti ortadan kaldırılmış, Suriye ve Mısır Osmanlı ülkesine katılmış, Hicaz’ın himayesi İstanbul merkezli Osmanlı yönetimine bağlanmıştı.

Oğlu Kanuni Sultan Süleyman, babasından hem genişlemiş bir coğrafya hem de Avrupa, Akdeniz ve Ortadoğu siyasetinde daha büyük iddialar taşıyabilecek güçlü bir devlet devraldı.

Bu nedenle Yavuz Sultan Selim, Osmanlı tarihinin yalnız büyük seferleriyle değil, devletin stratejik ağırlık merkezini değiştiren hükümdarlardan biri olarak hatırlanıyor. Çaldıran’dan Kahire’ye uzanan kısa saltanatı Osmanlı Devleti’nin sonraki dört yüzyıllık Ortadoğu varlığının siyasi temelini oluştururken, kullandığı sert yöntemler de tarihî mirasının tartışılmaya devam eden diğer yüzünü meydana getiriyor.

BiziUnutma.com