Hz. Ebû Zer el-Gıfârî kimdir? Zühd, doğruluk ve adaletle geçen hayat

Ahmet Taş | Bizi Unutma

MEDİNE — İslam'ın ilk yıllarında Hz. Muhammed'e iman eden Ebû Zer el-Gıfârî, açık sözlülüğü, dünyaya mesafeli yaşayışı ve servetin ihtiyaç sahipleriyle paylaşılması konusundaki tavrıyla sahabe neslinin en dikkat çekici isimlerinden biri oldu.

Kaynaklarda tam adı genellikle Ebû Zerr Cündeb b. Cünâde el-Gıfârî olarak geçiyor. Müslüman oluşundan Hz. Peygamber'le yakınlığına, Bilâl-i Habeşî ile yaşadığı olaydan yöneticilik konusundaki uyarıya, Şam'daki servet tartışmalarından Rebeze'deki yalnız ölümüne kadar hayatının birçok bölümü sonraki Müslüman nesiller için ahlâk, doğruluk, kanaat ve adalet tartışmalarında örnek gösterildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, onu özellikle “servet terakümü konusundaki görüş ve mücadelesiyle tanınan sahâbî” olarak tanımlıyor.

Gıfâr kabilesinden İslam'ın ilk yıllarına

Ebû Zer, Mekke ile Suriye arasındaki ticaret yollarına yakın bölgelerde yaşayan Gıfâr kabilesine mensuptu. Dönemin kabile hayatında Gıfârlılar yol kesme ve kervan baskınlarıyla da tanınıyordu. Klasik kaynaklarda Ebû Zer'in de İslam'dan önce bu sert hayatın içinde bulunduğuna dair rivayetler yer alıyor.

Bununla birlikte onun putperestlikten erken yaşta uzaklaştığı aktarılıyor. TDV'deki biyografiye göre Ebû Zer, İslam'ı kabul etmesinden birkaç yıl önce putlara tapmayı bırakmış ve tek Allah'a yönelen bir inanç arayışına girmişti. Mekke'de yeni bir peygamberin insanları Allah'ın birliğine çağırdığı haberini alınca meseleyi araştırmaya karar verdi.

Rivayetlerde önce kardeşi Enîs'i Mekke'ye gönderdiği, aldığı bilgilerle yetinmeyince kendisinin yola çıktığı anlatılır. Mekke'de Hz. Muhammed'i buldu ve onu dinledikten sonra Müslüman oldu.

İslam'a giriş sırası konusunda kaynaklarda kesin bir sayı yoktur. Bazı rivayetler Ebû Zer'i dördüncü veya beşinci Müslüman arasında gösterirken, TDV onu “ilk bedevî Müslüman” olarak anılan sahabilerden biri şeklinde değerlendiriyor. Bu nedenle “beşinci Müslüman” gibi kesin bir sıralama yerine İslam'ın çok erken döneminde iman edenlerden biri olduğunu söylemek daha sağlıklıdır.

Kâbe'de Müslüman olduğunu açıkça ilan etti

Ebû Zer'in karakterini gösteren ilk olaylardan biri, Müslüman olduktan hemen sonra yaşandı.

Hz. Peygamber'in o dönemde Müslümanların güvenliğini gözetmesine rağmen Ebû Zer, imanını Mekke müşriklerinin önünde açıklamak istedi. Kâbe'nin yanına giderek Müslüman olduğunu ilan etti. Bunun üzerine ağır biçimde dövüldü; Hz. Abbas'ın müdahalesiyle kurtuldu. Ertesi gün tekrar aynı şeyi yaptığı ve yeniden saldırıya uğradığı rivayet edilir.

Hz. Peygamber daha sonra onu kendi kabilesine dönmeye ve İslam'ı anlatmaya yönlendirdi. Ebû Zer bu görevi yerine getirdi. Kaynaklara göre Gıfâr kabilesinin önemli bir bölümü onun davetiyle Müslüman oldu; kalanların bir kısmı da Hz. Peygamber'in Medine'ye hicretinden sonra İslam'ı kabul etti.

Bu dönem, Ebû Zer'in hayatındaki büyük dönüşümü de gösteriyordu: Yol kesmeleriyle anılan bir çevreden çıkan sert yaradılışlı bir insan, aynı cesaretini artık inandığı dini anlatmak için kullanıyordu.

Ashab-ı Suffa'da Hz. Peygamber'e yakın bir hayat

Ebû Zer'in Medine'ye kesin geliş tarihi konusunda rivayetler farklıdır. Bazı kaynaklar Uhud, bazıları Hendek Gazvesi sonrasını işaret eder. Medine'ye yerleştikten sonra Ashab-ı Suffa arasında bulundu ve Mescid-i Nebevî çevresindeki sade hayatın parçası oldu.

Bu yakınlık ona Hz. Peygamber'i sık sık dinleme ve aklına gelen meseleleri doğrudan sorma imkânı verdi. TDV, Ebû Zer'in ilmî seviyesinin Abdullah b. Mes'ûd'la karşılaştırıldığını, Ahmed b. Hanbel'in Müsnedinde tekrarlarla birlikte ondan 281 hadis nakledildiğini belirtiyor.

Hz. Peygamber'in ona yönelik tavsiyelerinden biri yöneticilik hakkındaydı. Ebû Zer bir görev istediğinde Hz. Peygamber, yöneticiliğin ağır bir emanet olduğunu belirterek bu görevin ona uygun olmadığını söyledi. Sahih Müslim'de yer alan rivayetin Diyanet'in Riyâzü's-Sâlihîn baskısındaki tercümesinde, Ebû Zer'e iki kişi üzerinde dahi yönetici olmaması tavsiye edilir. Ebû Zer'in bundan sonra devlet görevi istemediği aktarılır.

Bu olay, onun kişisel faziletiyle yönetim kabiliyetinin birbirinden ayrı değerlendirildiğini gösteren önemli sahabe örneklerinden biri olarak sonraki İslam ahlâkı ve siyaset literatüründe sıkça anıldı.

Bilâl hadisesi ve cahiliye kalıntısıyla yüzleşmesi

Ebû Zer'in hayatındaki en öğretici olaylardan biri Bilâl-i Habeşî ile yaşadığı tartışmadır.

Diyanet İşleri Başkanlığının aktardığı sahih rivayete göre Ebû Zer bir tartışma sırasında Hz. Bilâl'i annesinin ten rengi üzerinden incitecek bir ifadeyle ayıpladı. Olay Hz. Peygamber'e ulaştığında Resûlullah, Ebû Zer'i sert biçimde uyardı ve davranışında cahiliye anlayışından bir iz bulunduğunu söyledi.

Ebû Zer bu ikazı savunmayla karşılamadı. Hatasını kabul ederek davranışını değiştirdi. Kaynaklarda daha sonra hizmetçisiyle aynı tür kıyafetleri giydiği ve ona yediğinden yedirdiği aktarılır.

Bu olay Ebû Zer'in biyografisinin önemli bir yönünü gösteriyor: Sahabiler hatasız insanlar olarak değil, Hz. Peygamber'in eğitiminden geçerek yanlışlarını düzelten insanlar olarak anlatılıyor. Ebû Zer'in hayatındaki dönüşüm de yalnız putperestlikten tevhide geçmekle sınırlı değildi; insan ilişkilerindeki eski kabile ve statü anlayışını değiştirmeyi de içeriyordu.

Tebük'te tek başına yürüyen sahabi

Ebû Zer'le özdeşleşen “yalnızlık” anlatısının en bilinen bölümü Tebük Seferi sırasında yaşandı.

Diyanet'in sahabe çalışmalarında aktarıldığına göre Ebû Zer'in devesi yaşlı ve güçsüz olduğu için ordudan geri kaldı. Bineği tamamen yola devam edemez hale gelince yükünü sırtına aldı ve kavurucu sıcak altında yürüyerek İslam ordusunun peşinden gitti.

Uzaktan tek başına gelen birini gören sahabiler durumu Hz. Peygamber'e bildirdi. Gelen kişinin Ebû Zer olduğu anlaşılınca onun yalnız yürümesi ve daha sonra yalnız ölmesiyle ilgili meşhur rivayet söylendi.

Yıllar sonra Rebeze'deki ölümü, bu sözle birlikte hatırlanacaktı.

Ebû Zer Mekke'nin fethinde ve Huneyn'de kendi kabilesinin sancağını taşıdı. Hz. Ömer döneminde Suriye'ye gitti; Kudüs'ün fethine ve daha sonra Mısır'ın fethine iştirak ettiğine ilişkin rivayetler de kaynaklarda yer alıyor.

Servet birikimine karşı tavrı neden tartışma çıkardı?

Ebû Zer'in İslam tarihindeki en çok tartışılan yönü mal ve servet konusundaki yaklaşımıdır.

Tevbe Suresi'nin altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda harcamayanları uyaran 34 ve 35. ayetlerini son derece güçlü biçimde yorumladı. Ebû Zer, Müslümanların temel ihtiyaçlarını aşan servetin toplumdaki ihtiyaç sahipleri için harcanması gerektiğini savunuyordu.

Diğer sahabilerin önemli bir bölümü ise ayetin zekâtı ödenmeyen malı hedef aldığı, zekâtı verilen meşru servetin bu kapsamda olmadığı görüşündeydi. Bu yorum farkı özellikle Ebû Zer'in Şam'da bulunduğu dönemde Suriye Valisi Muâviye b. Ebû Süfyân ile tartışmasına dönüştü.

Ebû Zer'in söylemi yoksul halk arasında karşılık bulunca konu yalnız bir fıkıh tartışması olmaktan çıktı ve siyasi bir nitelik kazandı. Muâviye meseleyi Halife Hz. Osman'a bildirdi; Ebû Zer Medine'ye çağrıldı.

Medine'de de görüşlerini ifade etmeyi sürdürünce hayatının son yıllarını Rebeze denilen bölgede geçirdi.

Burada önemli bir tarihî ayrıntı vardır: Kaynaklar Ebû Zer'in Rebeze'ye nasıl gittiği konusunda aynı şeyi söylemez. İbn Sa'd onun kendi isteğiyle gittiğini aktarırken, bazı diğer tarihçiler Hz. Osman'ın başka şehirlerde yaşamasına izin vermeyerek Rebeze'yi uygun gördüğünü nakleder. TDV, iki rivayet grubundan hangisinin kesin olduğunu belirlemenin mümkün olmadığını ifade ediyor.

Ebû Zer'i modern anlamda “sosyalist” veya “komünist” olarak tanımlayan bazı çağdaş yorumlar da yapılmıştır. Ancak TDV, onun anlayışının İslam'ın zekât, infak, zühd ve sosyal adalet ilkeleri içindeki şahsî bir içtihat olduğunu; modern ideolojilerle özdeşleştirilmesinin tarihsel bakımdan isabetli olmadığını vurguluyor.

Rebeze'de yalnız vefat etti

Ebû Zer, Rebeze'de yaklaşık iki yıl süren sade hayatın ardından 32/653 yılında vefat etti.

Rivayetlerden birine göre ölümü yaklaştığında ailesine cenazesini hazırlamalarını ve yakındaki yol üzerine çıkarmalarını söyledi. Bir süre sonra Abdullah b. Mes'ûd'un da bulunduğu bir kafile bölgeden geçti. Ebû Zer'in öldüğünü öğrenen İbn Mes'ûd'un, Hz. Peygamber'in onun yalnız ölümüyle ilgili sözünü hatırlayarak ağladığı ve cenaze namazını kıldırdığı aktarılır. Başka rivayetlerde cenaze namazını Cerîr b. Abdullah'ın kıldırdığı da belirtilir.

Ardında büyük bir servet bırakmadı. TDV'nin aktardığı kayıtlara göre ailesine birkaç hayvan ve son derece sınırlı miktarda eşya kaldı.

İstanbul'un Ayvansaray semtinde Ebû Zer'e nispet edilen bir makam-kabir bulunmakla birlikte tarihî kaynakların gösterdiği vefat ve defin yeri Rebeze'dir. İstanbul'daki yapı gerçek mezardan ziyade hatırasını yaşatan bir makam olarak değerlendirilmelidir.

Risale-i Nur'da Hz. Ebû Zer nasıl geçiyor?

Risale-i Nur Külliyatı'nda tespit edilebilen açık atıflardan biri Mektubat'ın On Dokuzuncu Mektubu'nda, yani Mu'cizât-ı Ahmediye Risalesinde yer alıyor.

Bediüzzaman Said Nursî, On Birinci İşarette Hz. Peygamber'in taşlarla ilgili mucizelerini anlatırken Hz. Enes ve Ebû Zer'den gelen bir rivayeti aktarır. Rivayete göre Hz. Peygamber'in avucundaki küçük taşların tesbihi işitilir; taşlar daha sonra Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman'ın ellerinde de tesbihe devam eder. Ebû Zer bu rivayetin nakil yollarından biri olarak metinde açıkça anılır.

Nursî'nin metninde Ebû Zer'in hayatına ilişkin bağımsız ve geniş bir biyografi yapılmaz; burada onun önemi Hz. Peygamber'den bir mucizeyi nakleden sahabi oluşudur. Risale-i Nur Enstitüsünün yayımladığı metinde rivayetin dipnotlarında Kadı İyâz'ın eş-Şifâ'sı, Heysemî ve İbn Kesîr gibi klasik kaynaklar da gösteriliyor.

Bu atıf, Ebû Zer'in bir başka yönünü hatırlatıyor: Onun tarihî mirası yalnız zühd ve servet tartışmalarından oluşmuyor. Hz. Peygamber'le uzun süre birlikte bulunması nedeniyle hadis nakleden sahabiler arasında da önemli bir yere sahipti.

Hz. Ebû Zer'in hayatı, sert bir çöl kabilesinin içinden çıkıp İslam'ın ilk günlerinde imanını açıkça ilan eden bir insandan; yoksulları savunan, makamdan uzak duran, hatası gösterildiğinde geri adım atabilen ve hayatının sonunda yine son derece sade yaşayan bir sahabiye uzanan büyük bir dönüşümün hikâyesidir.

Bu nedenle İslam tarihindeki kalıcı yeri yalnız “servete karşı çıkan sahabi” tanımına indirgenemez. Cesareti, doğruluğu, kanaati, Hz. Peygamber'e bağlılığı, ilmî merakı ve hatası karşısında gösterdiği tevazu, Ebû Zer el-Gıfârî'nin yaklaşık on dört asır sonra da hatırlanmasının temel sebepleri arasında bulunuyor.

BiziUnutma.com