Ozan Arif kimdir? Sazıyla siyaseti buluşturan halk ozanının hayatı

Ahmet Taş | Bizi Unutma

SAMSUN, TÜRKİYE — Türk halk şiirinin siyasi taşlama geleneğini 20. yüzyılın son çeyreğine taşıyan Ozan Arif, öğretmenlikten ozanlığa, 12 Eylül sonrası Almanya yıllarından milliyetçi siyasetin iç tartışmalarına uzanan hayatıyla iz bıraktı.

Gerçek adı Arif Şirin olan Ozan Arif, bağlamayı yalnız bir müzik aracı değil, düşüncelerini aktaracağı bir kürsü olarak kullandı. Türk milliyetçiliği ve ülkücü hareketle özdeşleşen şiirleri geniş bir dinleyici kitlesine ulaşırken, özellikle 12 Eylül dönemini anlatan destanları akademik çalışmalarda dönemin toplumsal hafızasını taşıyan sözlü tarih ürünleri arasında değerlendirildi.

Alucra’dan Samsun’a uzanan çocukluk yılları

Ozan Arif, 10 Haziran 1949’da Giresun’un Alucra ilçesine bağlı Hapu köyünde, bugünkü adıyla Yükselen’de dünyaya geldi. Babasının memur olması nedeniyle aile daha sonra Samsun’a taşındı; Arif Şirin ilk ve ortaöğrenimini burada tamamladı.

Ailesinin kalabalık olması nedeniyle öğrencilik yıllarında yaz aylarında tarım işlerinde çalışarak aile bütçesine katkıda bulundu. Buna rağmen şiire, resme ve halk edebiyatına ilgisi çocuk yaşlarda belirginleşti.

Anadolu Ajansı’nın biyografik çalışmasına göre bağlamayla ortaokul yıllarında tanıştı. Genç yaşta tüberküloz nedeniyle İstanbul’da yaklaşık bir yıl hastanede tedavi gördüğü sırada harçlıklarını biriktirerek 1964’te ilk bağlamasını aldı. Kendi kendine çalmayı öğrenmeye başladı.

Çocukluğunda “Kerem ile Aslı”, “Ferhat ile Şirin”, “Yusuf ile Züleyha” gibi halk hikâyeleri ve destanlarla büyüdü. Alucra’da pazar günlerinde destan anlatıcılarını dinlemesi, onun ileride geliştireceği şiir dilinin kaynaklarından biri oldu.

“Ozan” mahlasını ise ortaokuldaki okul müdürü Kemal Giritli verdi. Arif Şirin zaman içinde kendi adından çok Ozan Arif adıyla tanınmaya başladı.

Dokuz yıllık öğretmenlikten halk ozanlığına

Ozan Arif, 1969-1970 eğitim döneminde Ordu’daki Perşembe Erkek Öğretmen Okulu’ndan mezun oldu. 1970’te öğretmenliğe başladı.

Samsun’daki köy okullarında görev yapan Şirin, Devgeriş köyünde beş yıl öğretmenlik, dört yıl okul müdürlüğü olmak üzere toplam dokuz yıl Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde çalıştı.

1972’de kendisi gibi öğretmen olan Süheyla Şirin ile evlendi.

Öğretmenlik yılları aynı zamanda ozanlığının profesyonel kimliğe dönüşmeye başladığı dönemdi. Yerel toplantılar ve sosyal etkinliklerde bağlama çalıp şiirler söylemeye başladı. Yeteneği zamanla Samsun sınırlarını aşarak milliyetçi-ülkücü çevrelerin dikkatini çekti.

İlk plağı 1973 veya 1974’te İstanbul Ülkü Ocakları tarafından yayımlandı. Daha sonra konserleri, kasetleri ve şiirleri aracılığıyla çok daha geniş bir çevreye ulaştı.

Ozan Arif yalnız yazılı şiirde değil, geleneksel âşıklık sanatının atışma, irticalen şiir, muamma, lebdeğmez ve güzelleme gibi alanlarında da yarışmalara katıldı. TRT kayıtlarına göre Konya’daki Türkiye Âşıklar Bayramı’nda 1976, 1977 ve 1978 yıllarında çeşitli dallarda altın madalyalar kazandı.

Türkeş ve ülkücü hareketle özdeşleşen bir sanatçı oldu

Ozan Arif’in sanatını siyasi kimliğinden ayrı değerlendirmek güç.

Ortaokul yıllarında Samsun’da düzenlenen bir toplantıda Alparslan Türkeş’i dinledi. Öğretmen okulunu bitirdikten sonra Ankara’ya gittiğinde Türkeş’le yüz yüze tanıştı. Sonraki yıllarda Ülkü Ocakları etkinliklerinde ve milliyetçi hareketin toplantılarında sahne aldı.

Akademisyen Seyit Gezer’in Ozan Arif üzerine çalışmasında, ozanın adının zamanla Türk milliyetçiliği ve ülkücü hareketle özdeşleştiği, sevenleri tarafından “millî duyguların sesi” ve “Çağın Dede Korkut’u” gibi ifadelerle anıldığı belirtiliyor.

Ancak Ozan Arif’i yalnızca siyasi propaganda yapan bir sanatçı olarak değerlendirmek de eksik kalır.

Geleneksel halk şiiri biçimlerini güncel siyasete uyarlaması onun ayırt edici özelliğiydi. Âşık Seyrani, Âşık Şenlik, Sümmani Baba ve Erzurumlu Emrah gibi halk ozanlarını kendisine örnek aldığını ifade etti. Özellikle Seyrani’nin siyasi ve toplumsal taşlamalarında kendisine yakın bir damar buldu. Pir Sultan Abdal’ı da siyasi görüşü farklı olmasına rağmen “dava adamı” yönüyle değerlendirdi.

Bu yönüyle Ozan Arif, geleneksel taşlama türünü 1970’lerden 2000’lere uzanan güncel siyasi tartışmaların içine taşıyan isimlerden biri oldu.

12 Eylül’den sonra 11 yıllık Almanya dönemi

12 Eylül 1980 askerî darbesi Ozan Arif’in yaşamında büyük bir kırılma yarattı.

Şirin, 24 Eylül 1980’de Türkiye’den ayrıldı ve Almanya’ya yerleşti. Türkiye’ye kalıcı dönüş tarihi olarak kaynaklarda 5 Kasım 1991 veriliyor. Böylece yaklaşık 11 yıl Almanya’da yaşadı.

Ozan Arif ve onu anlatan birçok kaynak bu dönemi “gurbet” veya “sürgün” yılları olarak tanımlar.

Almanya’da özellikle Türkiye’den giden ülkücülere, işçilere ve göçmenlere yönelik konserler verdi. 12 Eylül sonrasında cezaevlerinde bulunan ülkücülerin yaşadıkları, Mamak Cezaevi, siyasi tutukluluklar, memleket özlemi ve Türkiye’deki gelişmeler şiirlerinin başlıca konuları arasına girdi.

2022’de yayımlanan akademik bir çalışma, Ozan Arif’in 12 Eylül üzerine yazdığı destanların yalnız siyasi şiir değil, dönemi yaşayan insanların hatıralarını taşıyan “sözlü tarih” niteliğinde metinler olarak da okunabileceğini savunuyor.

Almanya döneminde şiirleri kasetler aracılığıyla Türkiye’ye ve Avrupa’daki Türk topluluklarına ulaştı.

1987’de Frankfurt’ta yayımlanan “Bir Devrin Destanı”, şiirlerinin kitap halinde toplandığı en önemli çalışmalardan biri oldu.

Kasetler, destanlar ve siyasi taşlama onun sanat dilini oluşturdu

Ozan Arif’in diskografisi ve şiir üretimi geniş bir döneme yayıldı.

Akademik kaynaklarda “Dünden Bugüne Taş Medrese (Yusufiye)”, “Hak Yolunda Susmam Ben”, “Sürgün”, “Turan Türküsü”, “Bitsin Bu Hasret”, “Ya Karabağ Ya Ölüm”, “Bu Memleket Hepimizin”, “Destanlar Konuşuyor”, “Yazık Olur Vatana”, “Mamak’tan Gelen Mektup”, “Haykıran Destanlar”, “Korkum Yok” ve “Azerbaycan Ellerinde” gibi çok sayıda albüm ve kaset çalışması sıralanıyor.

Eserlerindeki coğrafya yalnız Türkiye değildi.

Azerbaycan, Karabağ, Kerkük ve Türk dünyasının farklı bölgeleri şiirlerinde sık sık yer aldı. Nitekim 2019’daki ölümünün ardından Kerkük’te Ozan Arif için gıyabi cenaze namazı kılındı; Türkmen temsilciler onun Irak Türkmenlerinin sorunlarını eserlerine taşıdığını söyledi.

Onun sanatını klasik halk ozanlarından ayıran başlıca noktalardan biri açık siyasi pozisyonuydu. Siyasi taşlamalarında ima yerine doğrudan eleştiriyi tercih etti.

Bu tavır, onu seven kitle için “dava ozanı” konumuna taşırken; eserlerinin geniş ölçüde belirli bir siyasi dünya görüşüyle özdeşleşmesine de yol açtı.

Halk edebiyatı araştırmalarında Ozan Arif, Mahzuni Şerif ve Şah Turna gibi farklı siyasi çizgilerdeki ozanlarla birlikte, 20. yüzyıl âşık şiirindeki siyasi söylemin örneklerinden biri olarak inceleniyor.

MHP yönetimiyle yolları ayrıldı, eleştiri kendi mahallesine yöneldi

Ozan Arif’in ülkücü hareketle yakınlığı, hayatının son döneminde MHP yönetimini eleştirmesine engel olmadı.

Özellikle Devlet Bahçeli dönemindeki siyasi tercihlere sert eleştiriler yöneltti. 2017 anayasa referandumunda “Hayır” cephesinde yer aldı ve MHP içindeki muhalif isimlere yakın bir tutum sergiledi.

Bahçeli’ye yönelik olduğu ileri sürülen sert bir şiiri nedeniyle hakkında hakaret davası açıldı. Cumhuriyet’in haberine göre süreç sonunda 6 bin 80 TL adli para cezasına çarptırıldı.

Bu olay onun siyasi kimliğinin önemli bir özelliğini de ortaya koyuyordu:

Kendisini belirli bir parti yönetiminden çok, kendi tanımladığı Türk milliyetçiliği ve ülkücülük anlayışına bağlı görüyordu.

Dolayısıyla Ozan Arif’in taşlamaları yalnız siyasi rakiplere değil, kendi siyasi çevresindeki yöneticilere de dönebiliyordu.

Bu nedenle hayatının son yıllarında ülkücü hareket içinde de sevenleri ve sert biçimde eleştirenleri bulunan tartışmalı bir figüre dönüştü.

Kanser tedavisi sürerken 13 Şubat 2019’da hayatını kaybetti

Ozan Arif, yaşamının son döneminde kanserle mücadele etti.

Samsun Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sağlık Uygulama ve Araştırma Merkezi’nde tedavi gören Arif Şirin, 13 Şubat 2019 sabahı hayatını kaybetti. 69 yaşındaydı; bazı haberler tamamladığı yaş üzerinden 70 olarak verdi.

Cenazesi, yurt dışındaki dostlarının da katılabilmesi amacıyla birkaç gün bekletildi.

16 Şubat’ta Samsun Büyük Cami’de kılınan cenaze namazının ardından Kıranköy Mezarlığı’nda toprağa verildi. Cenazeye ailesinin ve sanatçı arkadaşlarının yanı sıra farklı siyasi partilerden çok sayıda siyasetçi katıldı. Meral Akşener, Mansur Yavaş, Koray Aydın, İsmail Türüt ve Uğur Işılak törene katılan isimler arasındaydı.

DHA’nın haberine göre cenaze törenine yaklaşık 10 bin kişi katıldı. Ölümünün ardından mezarına Türkiye’nin farklı illerinden ve bazı Türk coğrafyalarından getirilen topraklar bırakıldı.

2025’te vefatının altıncı yılında ailesi ve sevenleri Kıranköy Mezarlığı’nda yeniden bir araya geldi. Oğlu Mehmet Alp Şirin, babasının eserlerini tek yapıda toplamak amacıyla yıllardır üzerinde çalıştıkları kitap projesinin tamamlandığını açıkladı.

10 Haziran 1949’da Alucra’da başlayan hayat, 13 Şubat 2019’da Samsun’da sona erdi.

Ozan Arif’in bıraktığı mirası değerlendirirken iki farklı alanı birlikte görmek gerekiyor.

Bir tarafta bağlama, irticalen şiir, atışma, destan ve taşlama gibi Türk âşıklık geleneğinin araçlarını ustalıkla kullanan bir halk ozanı vardı.

Diğer tarafta ise şiirini açık biçimde siyasi kimliğinin hizmetine veren, Türk milliyetçiliği ve ülkücü hareketin hafızasını kendi bakış açısından kayıt altına alan bir siyasal sanatçı.

Bu nedenle Ozan Arif’in şiirleri yalnız sanat eserleri olarak değil, 1970’lerden 2000’lere uzanan Türkiye’nin siyasi kutuplaşmalarını, 12 Eylül travmasını, Avrupa’daki Türk göçmenlerin gurbet duygusunu ve Türk dünyasına yönelik milliyetçi ilgiyi yansıtan dönem belgeleri olarak da önem taşıyor.

Sevenleri onu “millî duyguların sesi” olarak andı; eleştirenler ise sanatının siyasi hareketle fazlasıyla iç içe geçtiğini savundu.

Ancak hangi açıdan değerlendirilirse değerlendirilsin, Arif Şirin’in kendisine seçtiği ya da zamanla kendisini aşan “Ozan Arif” adı, Türkiye’de siyasi halk şiirinin son yarım yüzyıldaki en tanınmış isimlerinden biri olarak kültürel hafızadaki yerini koruyor.

BiziUnutma.com