Hz. Danyal kimdir? Babil’den Tarsus’a uzanan hayatı ve rivayetleri

Ahmet Taş | Bizi Unutma

TARSUS / TÜRKİYE — İslâm geleneğinde Hz. Danyal adıyla anılan Danyal, Kur’an ve sahih hadislerde ismi geçmemesine rağmen sonraki İslâmî kaynaklarda hikmet sahibi bir nebî olarak aktarılmış; Babil esareti ve rüya yorumlarıyla tanınmıştır.

Danyal hakkındaki ayrıntılı anlatıların ana kaynağı Kur’an değil, Yahudi kutsal kitabındaki Daniel Kitabı ve buradan sonraki dinî-tarihî geleneklere geçen rivayetlerdir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Kur’an-ı Kerim ve hadislerde Danyal’ın ne isminin ne de hayatına ilişkin doğrudan bir bilginin bulunduğunu özellikle belirtir. Buna karşılık Taberî, İbn Kesîr ve Sa‘lebî gibi sonraki İslâmî kaynaklarda Danyal’dan peygamberler soyundan gelen, rüyaları yorumlayan ve Allah’a bağlılığıyla tanınan bir kişi olarak söz edilir.

Bu nedenle Hz. Danyal’ın hayatını anlatırken Kur’an’da sabit bilgiler, Kitâb-ı Mukaddes anlatıları, sonraki İslâmî rivayetler ve Anadolu’daki halk geleneği birbirinden ayrılmalıdır.

Danyal kimdir: Kur’an’da adı geçiyor mu?

Danyal adının İbrânîce karşılığının “Tanrı hükmetti” veya “Benim hâkimim/savunucum Tanrı’dır” anlamlarına geldiği belirtilir. Yahudi kutsal metinlerinde Daniel adıyla tanınır.

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Kitâb-ı Mukaddes, Danyal’ı milattan önce VI. yüzyılda Babil sarayında yaşamış Benî İsrail mensubu bir peygamber olarak anlatır. Yahuda kabilesine mensup olduğu ve asil bir aileden geldiği belirtilmektedir.

İslâm açısından ise durum biraz farklıdır.

Kur’an-ı Kerim’de isimleri açık biçimde geçen Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. Musa, Hz. Yusuf veya Hz. İsa gibi peygamberlerin aksine Danyal adı Kur’an’da bulunmaz. Sahih hadislerde de kendisiyle ilgili doğrudan bir anlatı yer almaz.

TDV’ye göre sonraki İslâmî tarih ve peygamber kıssası kaynaklarında Danyal, “mürsel olmayan nebî” ve bilge kişi olarak tanıtılır. Dolayısıyla Müslüman kültüründe yaygın biçimde “Danyal Peygamber” veya “Hz. Danyal” denilse de peygamberliği, Kur’an’da adı geçen peygamberlerinkiyle aynı derecede açık bir nasla sabit değildir.

Babil esareti: Genç Danyal saraya götürüldü

Daniel Kitabı’ndaki anlatıya göre Danyal’ın hayatındaki büyük kırılma, Babil hükümdarı II. Nebukadnezzar’ın — İslâmî kaynaklardaki adıyla Buhtunnasr’ın — Yahuda üzerine düzenlediği seferler sırasında yaşandı.

Buhtunnasr milattan önce 605-562 yılları arasında Babil tahtında bulunuyordu.

Anlatıya göre Danyal henüz genç yaşlardayken diğer İsrailoğullarıyla birlikte Babil’e götürüldü. Saray hizmetinde yetiştirilmek üzere seçilen gençlere Keldânî dili ve kültürü öğretildi; Danyal’a Belteşatsar adı verildi.

Daniel Kitabı, Danyal ve üç arkadaşının kralın sofrasından kendilerine verilen yiyeceklerle şarabı dinî kurallarına aykırı olduğu gerekçesiyle tüketmek istemediğini anlatır. Bunun yerine sebze ve su talep ederler.

Anlatının devamında Allah’ın Danyal ve arkadaşlarına hikmet ve bilgi verdiği, Danyal’a ise diğerlerinden farklı olarak rüyaları ve görümleri yorumlama kabiliyeti bahşedildiği belirtilir.

Üç yıllık eğitimden sonra hükümdarın huzuruna çıkarılan gençlerin bilgi ve anlayış bakımından saraydaki diğer bilginlerden üstün bulunduğu ve saray hizmetine alındığı aktarılır.

Ancak bu kronoloji konusunda tarih araştırmalarında bazı sorunlar bulunduğunu da belirtmek gerekiyor. TDV, Daniel Kitabı’ndaki Kudüs kuşatmasının tarihi, Belşatsar’ın kimliği ve “Medli Darius” gibi bazı isimlerin bilinen tarihî kayıtlarla uyuşmadığına dikkat çekiyor. Bu nedenle metindeki ayrıntılar modern tarihçilik açısından doğrudan kesin kronoloji olarak kabul edilmiyor.

Hükümdarın rüyasını yorumlaması Danyal’ın hayatını değiştirdi

Danyal’ın ününün yayılmasına yol açan en önemli olaylardan biri Buhtunnasr’ın gördüğü bir rüya oldu.

Daniel Kitabı’ndaki anlatıya göre kral son derece etkileyici bir rüya gördü. Saraydaki bilginlerden yalnız rüyayı yorumlamalarını değil, rüyanın ne olduğunu da kendilerinin söylemesini istedi.

Bunu başaramadıkları takdirde Babil’in bilge kişilerini cezalandırmaya karar verdi.

Danyal ise arkadaşlarıyla birlikte Allah’a yönelerek yardım istedi. Ardından rüyanın içeriğinin ve anlamının kendisine bildirildiği anlatılır.

Rüyanın merkezinde farklı maddelerden meydana gelen dev bir heykel bulunuyordu. Danyal bunu birbirini takip edecek krallık ve siyasi güçlerin sembolü olarak açıkladı; nihai hüküm ve egemenliğin ise Allah’a ait olduğunu ifade etti.

Daniel Kitabı’na göre hükümdar bu yorumdan büyük ölçüde etkilendi ve Danyal’ı Babil bölgesinde önemli bir makama getirdi. TDV, anlatıda onun “Babil vilâyetine hâkim” ve bilge kişilerin başı olarak görevlendirildiğinin bildirildiğini aktarıyor.

Danyal böylece esir olarak getirildiği sarayda zaman içinde hükümdarın danıştığı isimlerden biri konumuna yükselmiş olur.

Hz. Yusuf kıssasıyla bu anlatı arasında dikkat çekici bir benzerlik de vardır: Her iki anlatıda yabancı bir ülkeye götürülen genç bir inanan, Allah’ın verdiği rüya yorumlama kabiliyeti sayesinde hükümdarın dikkatini çeker ve devlet yönetiminde önemli bir konuma ulaşır.

Duvara yazılan esrarengiz yazıyı yorumladı

Daniel Kitabı’nda Danyal’ın sonraki hükümdarlar döneminde de saray çevresindeki önemini koruduğu anlatılır.

En meşhur olaylardan biri Belşatsar’ın ziyafeti sırasında gerçekleşir.

Anlatıya göre kral büyük bir ziyafet verdiği sırada duvar üzerinde esrarengiz bir yazı belirdi. Saraydaki kişiler bu yazıyı okuyup açıklayamadı.

Danyal çağrıldı.

Yazıyı yorumlayan Danyal, hükümdarlığın sona yaklaştığını ve ülkenin başka güçlerin eline geçeceğini bildirdi. Bunun üzerine kendisine erguvan renkli elbise giydirildi, altın gerdanlık takıldı ve devlet içindeki yüksek bir makama getirildiği ilan edildi.

Ancak burada da tarihî bir ayrıntının altını çizmek gerekiyor.

Daniel Kitabı Belşatsar’ı Buhtunnasr’ın oğlu şeklinde sunarken tarihî Mezopotamya kayıtları Belşatsar’ın son Babil hükümdarı Nabonidus’un oğlu olduğunu gösteriyor. TDV bu ve benzeri farklılıkları açık biçimde kayda geçiriyor.

Bu ayrım, Danyal kıssasının imanî ve ahlâkî anlatısıyla modern tarih araştırmalarının kronolojik değerlendirmelerinin birbirinden ayrılması gerektiğini gösteriyor.

Aslanlar çukuru: İnancından vazgeçmedi

Danyal denildiğinde dünya genelinde en fazla bilinen anlatı aslanlar çukuru hadisesidir.

Daniel Kitabı’na göre Danyal devlet yönetimindeki başarısı nedeniyle başka görevlilerin kıskançlığıyla karşılaştı. Rakipleri onun görevinde bir kusur bulamayınca dinî bağlılığını kullanarak kendisini suçlayacak bir düzen kurdu.

Hükümdarın belirli bir süre boyunca kendisi dışında hiçbir kişiye veya ilaha dua edilmemesi yönünde karar çıkarması sağlandı.

Danyal ise bu yasağa rağmen Allah’a dua etmeyi bırakmadı.

Bunun üzerine yakalanarak aslanların bulunduğu çukura atıldı.

Anlatıya göre aslanlar Danyal’a zarar vermedi ve ertesi gün hayatta olduğu görüldü. Bu olay daha sonra Danyal’ın Allah’a bağlılığının, iktidar baskısı karşısındaki direncinin ve tevekkülünün en bilinen sembolü haline geldi. TDV de hem Kitâb-ı Mukaddes hem sonraki bazı İslâmî kaynaklarda Danyal’ın yırtıcı hayvanların bulunduğu çukura atıldığı halde zarar görmediğinin aktarıldığını belirtiyor.

Burada Tarsus geleneğiyle karıştırılan bir ayrıntı bulunuyor.

Mersin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünden aktarılan yerel anlatıda Danyal’ın bebekken iki aslan tarafından korunduğu rivayeti bulunuyor. Bu anlatı Daniel Kitabı’ndaki aslanlar çukuru olayından farklıdır ve tarihî-bölgesel bir rivayet olarak değerlendirilmelidir.

İslâmî kaynaklarda Danyal ve Sûs’ta bulunan ceset rivayeti

Danyal’ın İslâm tarih kaynaklarına geçişi özellikle dikkat çekicidir.

TDV’nin Taberî, Sa‘lebî ve İbn Kesîr gibi klasik kaynaklara dayanarak aktardığına göre Danyal; Buhtunnasr’ın Kudüs’ü işgal etmesi sırasında Babil’e götürülen, hükümdarın rüyalarını yorumlayan ve Allah’a bağlılığını koruyan bir kişi olarak anlatılmıştır.

Bu rivayetlerin en dikkat çekicilerinden biri Hz. Ömer dönemine aittir.

Bazı İslâmî kaynaklarda, Hz. Ömer’in hilafeti sırasında Ebû Mûsâ el-Eş‘arî tarafından fethedilen Sûs şehrinde bir hazine odasında Danyal’a ait olduğu düşünülen bir cesedin bulunduğu anlatılır.

Rivayete göre ceset daha sonra insanların onu kutsallaştırmasını veya mezarı istismar etmesini önlemek amacıyla gizlice yeniden defnedildi.

Ancak TDV bu bilgiyi aktarırken çok önemli bir uyarı yapar ve söz konusu anlatıları “mevsuk olmayan rivayetler” şeklinde nitelendirir. Başka bir ifadeyle, Sûs’ta bulunan cesedin kesin olarak Danyal’a ait olduğunu tarihî bakımdan söylemek mümkün değildir.

Üstelik Danyal’ın mezarı konusunda farklı coğrafyalarda birden fazla gelenek bulunmaktadır.

Bunlardan Türkiye’de en çok bilineni ise Tarsus’taki Makam-ı Danyal’dır.

Danyal’ın kabri Tarsus’ta mı? Makamın arkasındaki rivayet

Mersin’in Tarsus ilçesinin merkezinde bugün Makam-ı Danyal Camii bulunuyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı, yerel geleneğe göre Danyal’ın bir kıtlık döneminde Tarsus’a davet edildiğini, onun gelişiyle bolluk yaşandığına inanıldığını ve bu nedenle yaşamının geri kalanını Tarsus’ta geçirerek burada vefat ettiğinin anlatıldığını kaydediyor. Bununla birlikte aynı resmî kaynak, Danyal’ın Tarsus’ta gömülü olduğu düşüncesinin az sayıdaki yazılı kaynak yerine büyük ölçüde asırlardır devam eden sözlü anlatılara dayandığını açıkça belirtiyor.

Dolayısıyla “Hz. Danyal’ın kesin kabri Tarsus’tadır” demek tarihî açıdan doğru değildir.

Burayı Danyal Peygamber’in makamı veya kabri olduğuna inanılan yer şeklinde tanımlamak daha doğru olur.

Bugünkü Makam Camii, Danyal’a ait kabul edilen sembolik türbenin üzerinde 1857 yılında inşa edildi.

Daha da dikkat çekici olan gelişme ise 2000’li yıllarda yaşandı.

Camide abdesthane çalışmaları sırasında tarihî yapı kalıntıları ortaya çıkınca 2006-2007 yıllarında Tarsus Müzesi tarafından kurtarma kazıları gerçekleştirildi. Kazılarda Roma dönemine tarihlenen bir köprü ile köprünün kuzeyinde 7. yüzyıla tarihlendirilen dörtgen planlı bir türbe yapısı ortaya çıkarıldı. Kubbenin ise 13. yüzyıla tarihlendirildiği bildirildi.

Alan düzenlendikten sonra 2014 yılından itibaren Danyal Peygamber’in Kabri adıyla ziyarete açıldı.

Bugün Tarsus’taki makam, Türkiye’deki önemli inanç turizmi noktalarından biridir.

Ancak Sûs rivayeti, Tarsus geleneği ve Daniel Kitabı’nın Danyal’ın ölüm yerini açık biçimde bildirmemesi birlikte değerlendirildiğinde mezarının kesin olarak nerede bulunduğunu söylemek mümkün değildir.

Hz. Danyal’ın hikâyesinden geriye ne kaldı?

Danyal’ın hayatına ilişkin bilgilerin farklı dinî ve tarihî kaynaklara dağılmış olması, onu anlatırken özel bir dikkat gerektiriyor.

Kesin olarak söylenebilecek ilk nokta şudur: Kur’an-ı Kerim’de ve sahih hadislerde Danyal’ın adı geçmez. Bu nedenle hayatına ilişkin ayrıntıları vahiy kaynaklı İslâmî bilgiler gibi sunmak doğru değildir.

Buna karşılık Danyal, Yahudi geleneğinde Babil döneminde yaşayan bilge ve kutsal kişi olarak son derece önemli bir yere sahiptir. Sonraki İslâm tarihçileri de onu peygamber veya hikmet sahibi bir kişi olarak eserlerine dahil etmişlerdir.

Onunla özdeşleşen anlatıların merkezinde ise benzer bir tema vardır:

Güç karşısında inancını korumak.

Esir olarak Babil’e götürülmesi, saray nimetleri karşısında dinî ilkelerinden vazgeçmemesi, hükümdarlara rüyalarını açıklaması, duvara yazılan bilinmez yazıyı yorumlaması ve yasaklara rağmen Allah’a ibadet etmeyi sürdürdüğü için aslanlar çukuruna atılması aynı ana fikrin parçalarıdır.

Danyal’ın tarihsel hayatının bütün ayrıntıları bugün kesin biçimde bilinemiyor.

Nerede doğduğu, tam olarak hangi tarihte yaşadığı ve nerede vefat ettiği konusunda kesinlik bulunmadığı gibi Tarsus’taki makamın gerçek kabri olduğuna ilişkin tarihî bir kanıt da bulunmuyor.

Fakat Babil’den Sûs’a, oradan Anadolu’da Tarsus’a kadar uzanan Danyal geleneği, onun adının yaklaşık iki buçuk bin yılı aşan dinî hafızada yaşamaya devam ettiğini gösteriyor.

Bu nedenle Hz. Danyal’ı anlatmanın en doğru yolu, rivayetleri kesin tarih gibi sunmak değil; kutsal metinlerdeki anlatıyı, İslâmî kaynaklardaki rivayetleri ve Tarsus’taki yerel geleneği ayrı ayrı ortaya koyarak okuyucuya neyin bilindiğini, neyin rivayet olduğunu açıkça göstermektir.

BiziUnutma.com