Vehbi Koç kimdir? Ankara'daki dükkândan Koç Holding'e uzanan hayat

Ahmet Taş | Bizi Unutma

İSTANBUL, TÜRKİYE — Vehbi Koç, 16 yaşında Ankara'da küçük bir bakkal dükkânında başladığı iş hayatını sanayi, otomotiv, beyaz eşya ve enerji yatırımlarıyla büyüterek Koç Holding'in temellerini attı.

1901'de Osmanlı döneminin Ankara'sında dünyaya gelen Koç, Cumhuriyet'in kuruluşundan Türkiye'nin sanayileşme yıllarına kadar yaklaşık sekiz on yıllık ekonomik dönüşümün içinde yer aldı. Ford ve Standard Oil acenteliklerinden Türk Traktör ve Arçelik'e, Anadol'dan Tofaş'a uzanan girişimleri kadar, şirketlerin tek kişiye bağlı kalmaması gerektiğini savunan kurumsallaşma anlayışı ve eğitim, sağlık, kültür alanlarındaki vakıf çalışmaları da bıraktığı mirasın önemli bölümünü oluşturdu.

Ankara'da doğdu; kesin doğum gününü yıllar sonra kendisi belirledi

Ahmet Vehbi Koç, 1901 yılında Ankara'nın Keçiören bölgesindeki Çoraklık semtinde bulunan aile bağ evinde doğdu. Babası Koçzade Hacı Mustafa Efendi, annesi Kütükçüzade Fatma Hanım'dı. Vehbi Koç Vakfı Ansiklopedisi, onun ailenin tek erkek çocuğu olduğunu; Zehra ve Hüsniye adlı iki kız kardeşi bulunduğunu kaydediyor.

Bugün biyografilerde doğum tarihi genellikle 20 Temmuz 1901 olarak yer alsa da bu tarihin ilginç bir hikâyesi vardı. Vehbi Koç kendi hatıralarında, doğduğu günün aile içinde kaydedilmediğini anlatıyordu. Annesi yalnızca onun “üzüme alaca düştüğü zaman” doğduğunu hatırlıyordu. Koç, yıllar sonra çocuklarıyla birlikte bunun Ankara'da temmuz ayına denk geldiğini hesaplayarak 20 Temmuz'u doğum günü olarak kabul etti. Bu nedenle Vehbi Koç Vakfı'nın ayrıntılı biyografisinde tarih “20 Temmuz?” şeklinde ihtiyat payıyla veriliyor.

Mahalle mektebinin ardından Ankara İdadisi'ne, bugünkü Ankara Atatürk Lisesi'nin öncülü olan okula girdi. Ancak ticaret hayatına duyduğu ilgi ağır bastı. 1916'da ortaokulun son sınıfındayken okuldan ayrıldı. Henüz genç yaşlarında ailesinin ticaret faaliyetlerini yakından izliyor, tatillerde akrabalarının dükkânlarında çalışıyordu.

16 yaşında bakkal dükkânında başlayan yolculuk

1917'de, 16 yaşındayken babasıyla birlikte Ankara'da evlerinin altında açılan küçük bir bakkal dükkânında çalışmaya başladı. Koç Holding'in resmî tarihçesi bugün bu küçük işletmeyi Topluluğun doğuşuna uzanan ilk adım olarak gösteriyor.

Vehbi Koç yalnız bakkaliye satmakla yetinmedi. Babasının itirazlarına rağmen iş alanını hırdavat, yapı malzemeleri ve farklı ticari ürünlere doğru genişletti. Ankara'nın 1923'te yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin başkenti olması, şehirde büyük bir imar hareketini başlatınca yapı malzemeleri ticaretine ağırlık verdi.

31 Mayıs 1926'da babasından devraldığı işletmeyi “Koçzade Ahmet Vehbi” adıyla Ankara Ticaret Odası'na kaydettirdi. Koç Holding bu tarihi Topluluğun resmî kuruluş tarihi olarak kabul ediyor. Koç daha sonra Ankara Ticaret Odası yönetimine girdi ve 1928'de başkan seçildi; Vehbi Koç Vakfı kayıtlarına göre 1937 yılı dışında bu görevi 1951'e kadar sürdürdü.

Aynı dönemde uluslararası şirketlerle ilk bağlantılarını kurdu. 1928'de Ford ve Standard Oil'in Ankara acenteliklerini aldı. Böylece daha sonraki yıllarda Koç Grubu'nun temel faaliyet alanlarından biri haline gelecek otomotiv ve enerji sektörlerine ilk adımını atmış oldu.

Ticaretten müteahhitliğe, oradan şirketleşmeye geçti

Ankara'nın hızla büyümesi Vehbi Koç'u müteahhitlik alanına da taşıdı. İlk büyük taahhüt işlerinden biri Ankara Numune Hastanesi oldu. Ardından hastane ve demiryolu projelerinde yer aldı; Elazığ-Palu demiryolu hattı gibi kamu yatırımlarına katıldı. Fakat müteahhitlikte beklediği ekonomik verimi göremeyince ağırlığını yeniden ticaret ve sanayiye verdi.

İstanbul'daki faaliyetlerini genişletmek amacıyla önce Galata'da örgütlendi. 1937'de Vehbi Koç ve Ortakları Kollektif Şirketi, 29 Haziran 1938'de ise 300 bin TL sermayeyle Koç Ticaret A.Ş. kuruldu. Böylece aile işletmesinden anonim şirket yapısına doğru önemli bir kurumsallaşma adımı atıldı.

Koç'un üretime dönük ilk teşebbüslerinin tamamı başarıyla sonuçlanmadı. 1934'te İstanbul Haliç'te ortak olduğu demir boru fabrikası ithal ürünlerin rekabeti karşısında kapanmak zorunda kaldı. Ancak bu başarısızlık onun sanayiye yönelmesini durdurmadı. Daha sonraki yatırımlarında yabancı teknoloji, lisans anlaşmaları ve uluslararası ortaklıkları Türkiye'de üretim kurmak için kullanmaya yöneldi.

Ampulden traktöre, buzdolabından otomobile sanayileşme dönemi

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Vehbi Koç'un iş modelinde belirgin bir değişim yaşandı: ithalat ve ticaretin yanında Türkiye'de üretim yapmaya ağırlık verdi.

1948'de General Electric'in Türkiye'de bir ampul fabrikası kurmasına öncülük etti. Ortak yatırımcı olduğu fabrika 1952'de üretime başladı ve Koç Topluluğunun ilk büyük endüstriyel girişimlerinden biri oldu.

1950'li yıllarda sanayi yatırımları hızlandı. Türk Traktör 1954'te üretime başladı, aynı yıl Türk Demir Döküm kuruldu. Arçelik 1955'te, Aygaz ise 1961'de kuruldu. Koç Grubu; beyaz eşya, otomotiv, radyatör, elektronik cihazlar ve enerji gibi günlük yaşamı doğrudan etkileyen sektörlerde yerli üretime yöneldi.

Bu yaklaşımın en görünür sonuçlarından biri otomotivde ortaya çıktı. Koç Holding tarihçesinde Türkiye'nin ilk yerli Türk otomobili olarak anılan Anadol 1966'da üretime girdi. 1968'de Fiat ortaklığıyla Tofaş kuruldu; 1971'de Bursa fabrikasında “Murat” otomobillerinin üretimine başlandı. Aynı dönemde Tat ve Ram gibi şirketlerle tarım-gıda ve dış ticaret alanlarında da büyüme sürdü.

Vehbi Koç'un modelinde yabancı ortaklık, Türkiye'de üretim yapmanın alternatifi değil, bunun araçlarından biri olarak görülüyordu. General Electric, Ford ve Fiat gibi uluslararası şirketlerle kurulan ilişkiler teknoloji, üretim bilgisi ve sermayenin Türkiye'deki sanayi yatırımlarına taşınmasında kullanıldı.

Türkiye'nin ilk holdingini kurdu, şirketi kendisinden bağımsızlaştırmaya çalıştı

Şirket sayısı büyüdükçe Vehbi Koç'un üzerinde en fazla durduğu konulardan biri kurumsallaşma oldu.

1963'te şirketleri tek merkezden koordine etmek amacıyla Koç Holding A.Ş. kuruldu. Koç Holding'in kurumsal kayıtları yapıyı Türkiye'nin ilk holdingi olarak tanımlıyor. Holding; şirketlerin stratejilerini belirleyen, denetleyen ve uzun vadeli planlamasını yapan merkezi bir yapı olarak tasarlandı.

Koç'un iş felsefesinin en belirgin taraflarından biri de şirketlerin yalnız kurucusunun varlığına bağlı olmaması gerektiği düşüncesiydi. Anadolu Ajansı'nın aktardığı sözlerinde, bir teşebbüsü kurmaktan daha önemli olanın onu uzun ömürlü hale getirmek, profesyonel kadrolar oluşturmak ve “bir kişinin varlığına bağlı olmaktan çıkarmak” olduğunu vurguluyordu.

Bu anlayışın en somut örneğini kendisi verdi. 1984'te Koç Holding Yönetim Kurulu Başkanlığını oğlu Rahmi M. Koç'a devretti. Yönetimden çekilmesine rağmen Topluluğun Onursal Başkanı olarak çalışmalarını ve sosyal girişimlerini sürdürdü.

Koç'un şirket yöneticilerine 1960'ta söylediği “Devletimiz ve ülkemiz var oldukça biz de varız” sözü, daha sonra Koç Topluluğunun kurumsal ilkelerinin sembollerinden biri haline geldi.

Sadberk Koç, dört çocuk ve aileden kuruma dönüşen yapı

Vehbi Koç, 1926'nın ilk günlerinde Sadberk Aktar ile evlendi. Çiftin Semahat Arsel, Rahmi M. Koç, Sevgi Gönül ve Suna Kıraç olmak üzere dört çocuğu oldu. Aile 1951'de çocukların eğitimi ve Vehbi Koç'un İstanbul'daki işlerini geliştirmesi amacıyla Ankara'dan İstanbul'a taşındı.

Sadberk Koç, aile hayatının merkezindeki isimdi ve Koç Holding'in de kurucu ortakları arasında yer aldı. 23 Kasım 1973'te hayatını kaybetmesinin ardından Vehbi Koç, eşinin Türk ve Osmanlı sanat eserlerine duyduğu ilgiyi kalıcı bir kuruma dönüştürdü. Sadberk Hanım Müzesi 1980'de açıldı ve Türkiye'nin ilk özel müzesi oldu.

Vehbi Koç'un çocukları ve sonraki kuşaklar zamanla Topluluğun yönetiminde sorumluluk üstlendi. Ancak kurulan yapı aile şirketi olmasına rağmen profesyonel yöneticilerin ağırlık taşıdığı bir modele doğru geliştirildi. Koç'un kişisel mirasının önemli kısmını da bu “aileden kuruma geçiş” anlayışı oluşturdu.

Servet kadar vakıf ve eğitim yatırımlarını da miras bıraktı

Vehbi Koç, ekonomik büyümenin yanında eğitim, sağlık ve kültür alanındaki yatırımları da kalıcı kurumlara dönüştürmeye çalıştı.

1946'da öğrenci yurduyla başlayan sosyal girişimler; Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Vehbi Koç Göz Bankası, İstanbul Üniversitesi Kardiyoloji Enstitüsü ve ODTÜ öğrenci yurdu gibi projelerle devam etti. 1967'de Türk Eğitim Vakfı'nın kuruluşuna öncülük etti.

17 Ocak 1969'da Vehbi Koç Vakfı kuruldu. Vakıf eğitim, sağlık ve kültür alanlarında faaliyet göstermek üzere yapılandırıldı. Sonraki yıllarda Koç Okulu 1987'de, Koç Üniversitesi ise 1993'te eğitim hayatına başladı.

Vehbi Koç'un eğitim anlayışını özetleyen ifadelerinden biri Anadolu Ajansı arşivinde şöyle yer alıyor:

“Bir memleketin en büyük gücü yetişmiş insan varlığıdır.”

Koç, ekonomik kalkınmanın yalnız fabrika ve sermayeyle değil, nitelikli insan yetiştirilmesiyle mümkün olduğunu savunuyordu.

1985'te Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı'nı kurdu ve ölümüne kadar başkanlığını yürüttü. Bu alandaki çalışmaları nedeniyle 1994'te Birleşmiş Milletler tarafından Dünya Nüfus Planlaması Ödülü'ne layık görüldü. 1987'de ise Milletlerarası Ticaret Odası tarafından “Yılın İş Adamı” seçildi.

95 yıllık hayat Antalya'da sona erdi

Vehbi Koç, iş ve sosyal yaşamından edindiği tecrübeleri yazılı olarak da aktardı. “Hayat Hikayem” 1973'te, “Hatıralarım, Görüşlerim, Öğütlerim” ise 1987'de yayımlandı. Her iki eser daha sonra İngilizceye de çevrildi.

25 Şubat 1996'da Ramazan Bayramı tatili için bulunduğu Antalya'da, kalp ve solunum rahatsızlığı nedeniyle hayatını kaybetti. 95 yıllık ömrü böylece çocukluğunu geçirdiği Osmanlı Ankara'sından Cumhuriyet Türkiye'sinin büyük sanayi yatırımlarına kadar uzanan bir dönemi kapsadı.

27 Şubat'ta önce Koç Holding'in Nakkaştepe'deki merkezinde tören düzenlendi; ardından cenazesi Fatih Camii'ne götürüldü. Dönemin Cumhuriyet arşivine göre Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel, siyasi parti liderleri, iş dünyası temsilcileri ve çok sayıda vatandaşın katıldığı cenaze namazının ardından Vehbi Koç, Zincirlikuyu Mezarlığı'ndaki aile kabristanında eşi Sadberk Koç'un yanına defnedildi.

Vehbi Koç'un bıraktığı miras yalnız bugün hâlâ faaliyet gösteren şirketlerden ibaret değildi. Türkiye'de özel sektörün ticaretten üretime geçişinde, uluslararası şirketlerle teknoloji ortaklıklarının kurulmasında, profesyonel yönetimin aile şirketlerine yerleşmesinde ve iş dünyasının eğitim-sağlık-kültür alanlarına kurumsal kaynak ayırmasında öncü örneklerden biri oldu.

1917'de Ankara'daki küçük dükkânda başlayan yolculuk, 1963'te Koç Holding'e, ardından üniversitelere, müzelere, hastanelere ve vakıflara kadar uzandı. Vehbi Koç'un kendi iş anlayışında sıkça vurguladığı devamlılık ve müesseseleşme fikri, ölümünden sonra da adını taşıyan şirket ve kurumların ortak paydalarından biri olarak yaşamayı sürdürdü.

BiziUnutma.com