Sultan I. Alaeddin Keykubad kimdir? Selçuklu’nun zirve dönemi hükümdarı

Ahmet Taş | Bizi Unutma

KONYA, TÜRKİYE — Anadolu Selçuklu Devleti’nin 1220-1237 arasındaki hükümdarı I. Alaeddin Keykubad, askerî başarıları, ticaret politikaları ve anıtsal eserleriyle devletin siyasi ve ekonomik gücünü zirveye taşıyan isimlerden biri oldu.

Yaklaşık 17 yıllık saltanatı boyunca Akdeniz’den Karadeniz’e uzanan bir siyaset izleyen Keykubad; kaleleri güçlendirdi, limanları ve ticaret yollarını güvence altına aldı, kervansaraylar ve saraylar yaptırdı, doğudan yaklaşan Moğol tehlikesine karşı diplomatik ve askerî tedbirler almaya çalıştı. Dönemi, Anadolu Selçuklu tarihinin yalnız fetihler açısından değil, şehirleşme, ticaret, mimari, ilim ve kültür bakımından da en parlak safhalarından biri olarak kabul edildi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Keykubad’ın hüküm sürdüğü yılları Selçukluların en güçlü dönemi olarak değerlendiriyor.

Tahta giden yol sürgün, mücadele ve hapis yıllarından geçti

I. Alaeddin Keykubad’ın yaklaşık 1190 yılında doğduğu kabul ediliyor. Babası Anadolu Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhusrev’di. Babasının bir dönem tahtı bırakmak zorunda kalması üzerine Keykubad da ağabeyi İzzeddin Keykavus ile birlikte çocukluk ve gençlik yıllarının bir bölümünü siyasi belirsizlik içinde geçirdi.

I. Gıyaseddin Keyhusrev’in 1205’te yeniden Selçuklu tahtını ele geçirmesinden sonra Keykubad, Tokat’a melik olarak gönderildi. Meliklik, Selçuklu hanedanında hükümdar adaylarının devlet yönetimi ve askerî idare konusunda tecrübe kazandığı önemli bir görevdi.

1211’de babasının Alaşehir Savaşı’nda ölmesi üzerine devlet adamları ağabeyi I. İzzeddin Keykavus’u sultan ilan etti. Alaeddin Keykubad ise ağabeyinin hükümdarlığını kabul etmedi. Ermeni Kralı Leon ve Erzurum Meliki Tuğrul Şah ile ittifak kurarak mücadeleye girişti; ancak başarı sağlayamadı ve Ankara Kalesi’ne çekildi.

Kale kuşatma altında kaldıktan sonra Keykubad teslim oldu ve hapsedildi. Ağabeyinin onu öldürmek istediği, ancak dönemin önemli ilim ve devlet adamlarından Mecdüddin İshak’ın buna engel olduğu aktarılıyor. İzzeddin Keykavus’un 1220’de ölümü üzerine Keykubad hapisten çıkarıldı, Sivas’ta hükümdar ilan edildi ve ardından Konya’da görkemli törenlerle Selçuklu tahtına çıktı. Abbasi Halifesi Nâsır-Lidînillâh’ın gönderdiği saltanat alametleri de hükümdarlığının İslam dünyasındaki siyasi meşruiyetini güçlendirdi.

Alanya’nın fethi Selçukluların Akdeniz siyasetini değiştirdi

Keykubad’ın en dikkat çekici hedeflerinden biri Anadolu Selçuklu Devleti’ni yalnız kara gücü olmaktan çıkararak denizlerde de etkili bir siyasi ve ticari aktöre dönüştürmekti.

Tahta geçtikten sonra Eyyubilerle ilişkilerini düzeltmeye çalışan Sultan Alaeddin, bir yandan da Moğol tehdidine karşı Konya, Sivas ve Kayseri’nin savunmasını güçlendirdi. 1220’lerin başında Akdeniz kıyısındaki stratejik Kalonoros’u ele geçirdi. Selçuklu döneminde şehir sultanın adına nispetle Alâiye olarak anılmaya başladı; bugünkü Alanya adı da bu tarihî mirasla bağlantılıdır. TDV, fethi 1222 yılına tarihlendiriyor.

Alanya’nın ele geçirilmesi yalnız bir kale fethi değildi. Şehir, Selçukluların Akdeniz’e açılan başlıca askerî ve ticari merkezlerinden biri haline geldi.

Keykubad döneminde Alanya’da Kızılkule inşa edildi. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre yapı 1226’da Halepli Ebu Ali adlı mimara yaptırıldı. Kule, limanı ve tersaneyi denizden gelebilecek saldırılara karşı koruyacak şekilde tasarlanmıştı. Ardından Selçuklu tersanesi kuruldu. Bakanlığın Kültür Portalı, Alâiye ve Sinop tersanelerinin Akdeniz ve Karadeniz’de askerî ve ticari seferler yapılabilmesine imkân verdiğini belirtiyor.

Kızılkule kitabesinde Keykubad için kullanılan unvanlar, sultanın kurmak istediği hâkimiyet anlayışını da yansıtıyordu. Kendisine kara ve iki deniz üzerinde hâkimiyet atfeden ifadeler, Selçuklu siyasetinde Akdeniz ve Karadeniz’in birlikte ele alındığını gösteriyordu.

Bu deniz siyasetinin Karadeniz ayağında ise Suğdak Seferi bulunuyordu. Kastamonu Emiri Hüsameddin Çoban komutasındaki Selçuklu donanması Kırım kıyısındaki önemli ticaret merkezi Suğdak’a ulaştı ve şehir Selçuklu hâkimiyetine bağlandı. Bu harekât, Anadolu Selçuklularının Karadeniz’in kuzeyindeki ticaret ağlarına müdahil olabilecek deniz gücüne ulaştığını gösterdi.

Yassıçemen Zaferi ve yaklaşan Moğol tehlikesi

Keykubad’ın dış politikasında en önemli meselelerden biri Anadolu’nun doğu sınırlarında giderek değişen güç dengeleriydi.

1228’de Mengücüklü Beyliği’nin önemli bölümünü Selçuklu topraklarına kattı. Erzincan Selçuklu idaresine girerken doğuya doğru genişleme devam etti. Ancak asıl büyük mücadele, Moğolların önünden batıya doğru çekilen Celaleddin Harizmşah ile yaşandı.

Celaleddin Harizmşah’ın Ahlat çevresindeki faaliyetleri ve Anadolu yönünde ilerleme ihtimali Keykubad’ı Eyyubilerle ittifaka yöneltti. Selçuklu ve Eyyubi kuvvetleri, 1230’da Erzincan yakınlarındaki Yassıçemen Savaşı’nda Harizmşah ordusunu mağlup etti. Zafer, kısa vadede Anadolu Selçuklu Devleti’nin doğudaki üstünlüğünü güçlendirdi. Ancak Harizmşahların ortadan kalkması Selçuklular ile Moğollar arasındaki tampon bölgenin de ortadan kalkması anlamına geliyordu.

Keykubad bu yeni tehlikeyi fark etti. Moğol birliklerinin Sivas çevresine kadar ulaşmasından sonra doğu savunmasını tahkim etti ve Ögedey Han’ın sarayına değerli hediyeler taşıyan elçiler gönderdi. Bu diplomasi, Moğol saldırısını bir süre geciktirmeyi amaçlıyordu.

Ahlat ve çevresinin yeniden imar edilmesi, kalelere muhafız yerleştirilmesi ve bölgedeki Harizmli askerlerin Selçuklu hizmetine alınması da doğu güvenliği politikasının parçalarıydı.

1234’te Anadolu’ya yönelen Eyyubi kuvvetlerinin başarısızlığa uğramasının ardından Harput, Siverek, Urfa, Harran ve Rakka gibi bölgelerde Selçuklu nüfuzu genişledi. Keykubad öldüğünde Anadolu Selçuklu Devleti siyasi bakımdan bölgenin en güçlü devletlerinden biri durumundaydı.

Ticaret yolları, hanlar ve devletin ekonomik gücü

Keykubad’ın saltanatını yalnız savaşlarla açıklamak eksik kalır. Dönemin kalıcı etkilerinden biri, Anadolu’nun doğu-batı ve kuzey-güney ticaret yollarının güçlendirilmesiydi.

Akdeniz’de Alanya, Karadeniz’de Sinop üzerinden oluşturulan deniz bağlantıları iç kesimlerdeki kervan yollarıyla birleştirildi. Sinop, Selçuklu döneminde Kırım-Anadolu ticaretinin önemli limanlarından biriydi; Suğdak seferi de bu ticari hattın güvenliğiyle yakından bağlantılıydı.

Kervan yolları boyunca büyük hanların inşa edilmesi, devletin ticaret politikasının mimari karşılığıydı. Aksaray yakınındaki Sultanhanı Kervansarayı, Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarına göre 1229’da I. Alaeddin Keykubad tarafından yaptırıldı. Yapı; yolcular, yük hayvanları, mallar ve kervan görevlileri için büyük bir lojistik merkez işlevi görüyordu.

Kayseri-Sivas yolu üzerindeki Sultanhanı da Keykubad döneminde, 1232-1236 yılları arasında inşa edildi. Alanya güzergâhındaki Alara Hanı ise 1231-1232’ye tarihleniyor. Bu yapılar, Selçuklu yönetiminin ticari hareketliliği yalnız vergi kaynağı olarak değil, devlet gücünü besleyen stratejik bir unsur olarak gördüğünü ortaya koyuyor.

Anadolu’dan geçen tüccarlar, limanlar ve büyük şehirler arasında daha güvenli biçimde hareket edebiliyor; Selçuklu ülkesinin doğu ile batı arasındaki transit ticaretteki ağırlığı artıyordu.

Kubadabad’dan Alaeddin Camisi’ne güçlü bir mimari miras

I. Alaeddin Keykubad döneminin en görünür miraslarından biri mimaridir.

Konya’daki Alâeddin Camisi, daha önceki Selçuklu sultanları döneminde başlatılmış olmakla birlikte Keykubad devrinde 1221’de tamamlandı. Cami ve yanındaki hanedan türbesi, Konya’nın Selçuklu başkenti kimliğinin en önemli sembollerinden biri haline geldi. Keykubad’ın mezarı da bugün Alâeddin Tepesi’ndeki Selçuklu hanedan türbesinde bulunuyor.

Sultanın en özgün eserlerinden biri ise Beyşehir Gölü kıyısındaki Kubadabad Sarayı oldu. Kaynaklarda Keykubad’ın sarayın planıyla bizzat ilgilendiği, hatta bölümlerin yerlerini gösteren bir taslak hazırladığı aktarılıyor. Sarayın çinileri; insan figürleri, hayvanlar, mitolojik varlıklar ve saray hayatını yansıtan kompozisyonlarıyla Anadolu Selçuklu sanatının en önemli örnekleri arasında kabul ediliyor.

Kayseri yakınlarında Keykubadiye Sarayı, Konya’daki saray yapıları, hanlar, surlar ve askerî tesisler de onun dönemindeki yoğun imar faaliyetinin parçalarıydı.

Bu mimari program yalnız ihtişam amacı taşımıyordu. Kaleler askerî güvenliği, tersaneler deniz gücünü, kervansaraylar ticareti, saraylar devlet otoritesini ve camiler dinî-kamusal hayatı temsil eden bir bütün oluşturuyordu.

Âlimler, mutasavvıflar ve Ahilik üzerinde etkili bir dönem

Keykubad dönemi Anadolu’nun kültürel yapısının şekillenmesinde de önem taşıdı.

Moğol hareketliliği ve doğudaki siyasi karışıklıklar nedeniyle Horasan, İran, Irak ve çevre bölgelerden çok sayıda âlim, mutasavvıf, sanatçı ve zanaatkâr Anadolu’ya geldi. TDV kaynaklarında Muhyiddin İbnü’l-Arabî, Necmeddin Dâye, Kânî-i Tûsî, Bahâeddin Veled ve Ahî Evran gibi isimlerin dönemin kültür ve fikir ortamıyla ilişkisine dikkat çekiliyor. Keykubad’ın ilim ve edebiyatla yakından ilgilendiği, siyaset ve ahlak alanındaki bazı temel eserleri okuduğu da tarihî kaynaklarda aktarılıyor.

Fütüvvet ve Ahilik yapılanmalarının Anadolu’daki gelişimi de bu dönemle bağlantılıydı. TDV İslâm Ansiklopedisi, I. İzzeddin Keykavus ile I. Alaeddin Keykubad’ın fütüvvet teşkilatına katılmasının Anadolu’daki Ahilik yapılanmasının güçlenmesinde etkili olduğunu belirtiyor. Abbasi halifesinin gönderdiği Şehabeddin es-Sühreverdî’nin Anadolu’daki faaliyetleri de bu sürecin önemli unsurları arasındaydı.

Güçlü hükümdarlığının tartışmalı yönleri de vardı

Keykubad kaynaklarda adil, ciddi, disiplinli ve otoriter bir hükümdar olarak anlatılıyor. Devlet işlerini yakından takip ettiği, görevlilerin ihmallerine karşı sert davrandığı ve merkezî otoriteyi güçlü tutmaya çalıştığı aktarılıyor.

Ancak saltanatının tartışmalı yönleri de bulunuyordu.

1223 dolaylarında sadakatlerinden şüphe ettiği bazı önemli emirleri öldürtmesi, devletin tecrübeli askerî ve siyasi kadrolarının bir bölümünü ortadan kaldırdı. Tarihçi Faruk Sümer’in TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki değerlendirmesinde bu tasfiyelerin devleti uzun vadede zayıflatan gelişmelerden biri olduğu belirtiliyor.

Bu nedenle Keykubad dönemini yalnız idealize edilmiş bir “altın çağ” olarak görmek yerine, güçlü merkezî otoritenin beraberinde getirdiği sert iktidar uygulamalarını da dikkate almak gerekiyor.

Buna rağmen 1230’ların ortasına gelindiğinde Selçuklu Devleti askerî kapasitesi, şehirleri, ticaret yolları ve diplomatik etkisi bakımından Anadolu’nun en güçlü siyasi yapısı durumundaydı.

1237’deki ölümü Selçuklu tarihinde bir dönüm noktası oldu

Sultan Alaeddin Keykubad, 1237’de Kayseri’de büyük bir askerî hazırlık içindeydi. Güneydoğu Anadolu’daki Eyyubi hâkimiyetini tamamen sona erdirmeyi hedefliyordu. Aynı dönemde tahtın geleceğine ilişkin düzenlemeler yaptı ve küçük oğlu İzzeddin Kılıçarslan’ın veliahtlığını yeniden teyit ettirdi.

Ancak Ramazan Bayramı sırasında düzenlenen bir ziyafetin ardından rahatsızlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki kronolojiye göre av etinden zehirlenmesinin ardından 31 Mayıs 1237’de hayatını kaybetti. Daha sonraki bazı anlatılarda oğlu Gıyaseddin Keyhusrev tarafından zehirlendiği ileri sürülse de TDV maddesinde bu iddianın güvenilir olmadığı belirtiliyor.

Naaşı Konya’ya götürüldü ve Selçuklu hanedanının Alâeddin Tepesi’ndeki türbesine defnedildi.

Ölümünün ardından II. Gıyaseddin Keyhusrev tahta çıktı. Ancak kısa süre içinde saray içindeki güç mücadeleleri, Babaîler İsyanı ve nihayet 1243 Kösedağ yenilgisi Anadolu Selçuklu Devleti’nin siyasi dengesini değiştirdi. Bu nedenle I. Alaeddin Keykubad’ın ölümü, tarih yazımında çoğu zaman Selçuklu yükseliş döneminin sonuna yaklaşan kritik bir eşik olarak değerlendirilir.

Bugün Konya’daki Alâeddin Tepesi’nden Alanya’daki Kızılkule ve tersaneye, Beyşehir kıyısındaki Kubadabad’dan Aksaray ve Kayseri’deki Sultan hanlarına kadar geniş bir coğrafyada onun döneminin izleri görülebiliyor.

I. Alaeddin Keykubad’ın tarihî önemi yalnız fethettiği topraklarda değil; Anadolu’yu şehirler, ticaret yolları, limanlar, surlar, saraylar ve kültürel kurumlarla bütünleştirmeye çalışan devlet anlayışında yatıyor. Bu nedenle adı, ölümünden yaklaşık sekiz asır sonra da Anadolu Selçuklu tarihinin en güçlü hükümdarlarından biri olarak anılmaya devam ediyor.

BiziUnutma.com