Mus'ab bin Umeyr kimdir? İslam'ın ilk muallimi, Uhud'un sancaktarı

Ahmet Taş | Bizi Unutma

MEDİNE, SUUDİ ARABİSTAN — Mekke’nin varlıklı ailelerinden birinin genç oğlu olarak yetişen Mus'ab bin Umeyr, İslam’ı kabul ettikten sonra sahip olduğu imkânlardan vazgeçti; Medine’ye öğretmen olarak gönderildi ve 625 yılında Uhud’da sancaktarlık yaparken şehit oldu.

İslam tarihinin ilk dönemlerinde Hz. Muhammed’in yanında yer alan sahabilerden Mus'ab bin Umeyr’in hayatı, özellikle iki görevi nedeniyle öne çıktı: Birinci Akabe Biatı’nın ardından Medine’ye gönderilerek Kur’an ve İslam’ı öğretmesi ve Uhud Gazvesi’nde Müslümanların sancağını taşıması. TDV İslâm Ansiklopedisi onu Hz. Peygamber tarafından Medine’ye gönderilen sahabi ve “İslam tarihinin ilk muallimi” olarak tanımlıyor.

Mekke'nin varlıklı ailelerinden birinin oğluydu

Mus'ab’ın tam adı kaynaklarda Ebû Abdullah veya Ebû Muhammed Mus'ab b. Umeyr b. Hâşim el-Kureşî el-Abderî şeklinde geçiyor. Doğum yılı kesin olarak bilinmiyor. Bu nedenle bazı popüler biyografilerde verilen kesin doğum tarihlerine ihtiyatla yaklaşmak gerekiyor.

Kureyş kabilesinin Benî Abdüddâr koluna mensuptu. Bu aile, Cahiliye döneminde Kâbe’nin hizmetleri arasında yer alan sidâne ve hicâbe görevleriyle ve Kureyş’in sancaktarlığıyla ilişkilendirilen önemli bir aileydi. Mus'ab da ekonomik açıdan güçlü bir ortamda yetişti.

İslam tarihi kaynaklarında gençlik dönemindeki rahat hayatıyla daha sonraki yoksul hali arasında özellikle karşılaştırma yapılır. Varlıklı ailesinin sağladığı güzel elbiseler ve rahat hayat içerisinde yetişen Mus'ab, İslam’ı kabul ettikten sonra ailesinin desteğini kaybetti.

Bu dönüşüm, onun hayatının en fazla hatırlanan yönlerinden biri oldu. Uhud’da şehit düştüğünde ise geride bütün bedenini örtecek büyüklükte bir kefen dahi bulunmayacaktı. Sahih hadis kaynaklarında aktarılan bu ayrıntı, gençlik dönemindeki zenginlikle hayatının sonundaki maddi durum arasındaki farkı açık biçimde ortaya koyuyor.

İslam'ı ailesinden gizleyerek kabul etti

Mus'ab bin Umeyr, Hz. Muhammed’in tebliğinin henüz Mekke döneminin başlarında olduğu yıllarda İslam’ı kabul eden ilk Müslümanlar arasında yer aldı.

O dönemde Müslümanlar Mekke’de ciddi baskılarla karşı karşıyaydı. Hz. Peygamber ve ilk Müslümanların bir araya geldiği merkezlerden biri Dârülerkam, yani Erkam bin Ebü’l-Erkam’ın eviydi.

TDV’nin aktardığına göre Mus'ab, ailesinin Hz. Muhammed’in peygamberliğine şiddetle karşı çıktığını bildiği için bir süre Hz. Peygamber’in yanına gizlice gidip geldi ve namazlarını da gizli kıldı. Ancak Müslüman olduğu ortaya çıkınca ailesinin tepkisi sert oldu.

Annesi ve babası, kararından vazgeçmesi için Mus'ab üzerinde baskı kurdu; hatta kaynaklarda hapsedildiği belirtiliyor. Buna rağmen İslam’dan vazgeçmedi.

Burada Mus'ab’ın hayatındaki temel kırılmalardan biri yaşandı. Sahip olduğu sosyal statü ve ailesinin sağladığı ekonomik imkânlarla inancı arasında seçim yapmak zorunda kaldı ve tercihini yeni kabul ettiği dininden yana yaptı.

Baskıların artması üzerine peygamberliğin beşinci yılında Müslümanların Habeşistan’a gerçekleştirdiği ilk hicrete katıldı. Böylece İslam tarihindeki ilk hicret hareketinin içinde bulunan sahabilerden biri oldu.

Bir süre sonra Mekke’nin önde gelenlerinin İslam’ı kabul ettiği yolunda Habeşistan’a ulaşan yanlış haber üzerine diğer bazı muhacirlerle Mekke’ye geri döndü. TDV’ye göre otuz sekiz kişilik grupla dönen Mus'ab, 621 yılındaki Birinci Akabe Biatı’na kadar Mekke’de kaldı.

Medine'ye İslam'ı öğretmek için gönderildi

Mus'ab bin Umeyr’in İslam tarihindeki en önemli görevlerinden biri Birinci Akabe Biatı’nın hemen ardından başladı.

621 yılında Medine’den gelen bir grup Müslüman Hz. Muhammed’e biat etti. Medineliler, kendilerine İslam’ı ve Kur’an’ı öğretecek birinin gönderilmesini istedi. Hz. Peygamber bu görev için Mus'ab bin Umeyr’i seçti.

Bu tercih dikkat çekiciydi. Mus'ab henüz genç bir sahabiydi; fakat Kur’an’dan o tarihe kadar nazil olan ayetleri biliyor, etkili konuşuyor ve Hz. Peygamber’in tebliğ yöntemini iyi uygulayabiliyordu. TDV bu nedenle onu “İslam tarihinin ilk muallimi” olarak nitelendiriyor. Medine’ye hicretten önce gitmesi sebebiyle, şehre ilk hicret eden sahabilerden biri olarak da değerlendiriliyor.

Medine’de Es'ad bin Zürâre’nin evinde kaldı. Es'ad, Medineli ilk Müslümanların önde gelen isimlerindendi ve Mus'ab’ın şehirdeki faaliyetlerinde ona yardımcı oldu.

İkili evleri ve kabileleri ziyaret ederek insanlara Kur’an okudu, İslam’ın esaslarını anlattı ve Müslüman olanlara ibadetleri öğretti.

Mus'ab’ın yönteminin önemli özelliklerinden biri, karşısındaki insan tepki gösterse bile konuşmaya ve dinletmeye öncelik vermesiydi.

Bunun en önemli örneği Üseyd bin Hudayr ve Sa'd bin Muâz’ın Müslüman oluşunda görüldü.

Sa'd bin Muâz'ın Müslüman oluşu Medine'de dönüm noktası oldu

Mus'ab ve Es'ad bin Zürâre’nin faaliyetleri Medine’nin her kesiminde başlangıçta olumlu karşılanmadı.

Evs kabilesinin Abdüleşheloğulları kolunun liderlerinden Sa'd bin Muâz, Mus'ab’ın kendi bölgesinde insanları yeni dine çağırmasından rahatsız oldu. Önce Üseyd bin Hudayr’ı göndererek onları bölgeden uzaklaştırmak istedi.

TDV’nin Sa'd bin Muâz biyografisinde aktarıldığına göre Üseyd, Mus'ab’ın yanına sert bir tavırla geldi. Ancak Mus'ab onu hemen tartışmaya çekmek yerine önce kendisini dinlemesini istedi. Kur’an okudu ve İslam’ı anlattı. Bunun sonucunda Üseyd bin Hudayr Müslüman oldu.

Ardından Sa'd bin Muâz geldi.

O da Mus'ab’ın Kur’an okuyuşunu ve anlattıklarını dinledi ve İslam’ı kabul etti. Sa'd kendi kabilesinin nüfuzlu lideriydi. İslam’a girdikten sonra kabilesine dönerek onlarla konuştu.

Sa'd bin Muâz’ın Müslüman olması Medine’nin İslamlaşmasında dönüm noktalarından biri kabul ediliyor. Es'ad bin Zürâre maddesinde yer alan bilgilere göre bu çalışmaların sonucunda, bazı istisnalar dışında Medine’de İslam’ın ulaşmadığı ev neredeyse kalmadı.

Mus'ab böylece Hz. Peygamber Medine’ye hicret etmeden önce şehirde güçlü bir Müslüman topluluğunun oluşmasına önemli katkıda bulundu.

Bu nedenle onun görevi yalnız bugünkü anlamda “elçilik” olarak değerlendirilmez. Öğretmenlik, Kur’an öğreticiliği, imamlık ve tebliğ faaliyetlerini birlikte yürüttü.

Medine’de Es'ad bin Zürâre ile vakit namazlarını ve cuma namazlarını kıldırdığı da kaynaklarda yer alıyor. Bununla birlikte “Medine’de ilk cuma namazını kesin olarak Mus'ab kıldırdı” şeklindeki yaygın ifade konusunda dikkatli olmak gerekiyor. TDV’nin Es'ad bin Zürâre maddesine göre ilk cuma namazını Es'ad’ın kıldırdığı rivayeti güçlüdür; Mus'ab ise Medine’ye geldikten sonra Hz. Peygamber’in emriyle namaz kıldırmıştır.

İkinci Akabe Biatı'nın hazırlanmasında rol aldı

Mus'ab’ın Medine’deki yaklaşık bir yıllık çalışmasının sonuçları 622 yılının hac mevsiminde açık biçimde görüldü.

TDV’ye göre Mus'ab, ikisi kadın toplam yetmiş beş Medineli Müslümanla Mekke’ye geldi. Hz. Peygamber’e Medine’de yürüttüğü faaliyetleri ve Müslümanların durumunu anlattı.

Bu ziyaret sırasında İslam tarihinin en önemli gelişmelerinden biri olan İkinci Akabe Biatı gerçekleşti.

Medineli Müslümanlar Hz. Muhammed’i şehirlerine davet etti; onu ve Mekke’den gelecek Müslümanları koruyacaklarına dair söz verdi. Bu biat, kısa süre sonra başlayacak büyük hicretin siyasi ve sosyal zeminini hazırladı.

Mus'ab’ın burada oynadığı rol önemlidir. Çünkü bir yıl önce yalnız sınırlı sayıda Müslümanın bulunduğu Medine’de genişleyen topluluk, Hz. Peygamber ve Mekke Müslümanlarının şehre yerleşebileceği bir ortamın oluşmasını sağladı.

TDV, Mus'ab’ın İkinci Akabe Biatı’nın hazırlanması ve gerçekleştirilmesinde önemli görev üstlendiğini belirtiyor. Biattan sonra üç ay daha Mekke’de kaldı ve ardından yeniden Medine’ye döndü.

Bu yönüyle Mus'ab’ın hayatı, hicret tarihinin arka planındaki önemli halkalardan birini oluşturuyor.

Bedir'de ve Uhud'da sancağı taşıdı

Hz. Peygamber’in Medine’ye hicretinden sonra Mus'ab’ın görevi sona ermedi.

Resûlullah, muhacirlerle ensar arasında kardeşlik tesis ederken Mus'ab’ı farklı rivayetlere göre muhacirlerden Sa'd bin Ebû Vakkas, ensardan ise Ebû Eyyûb el-Ensârî ile kardeş yaptı.

Mus'ab’ın mensup olduğu Benî Abdüddâr, Mekke geleneğinde sancaktarlıkla ilişkilendirilen bir kabileydi. Hz. Peygamber de Bedir Gazvesi’nde muhacirlerin sancağını, Uhud Gazvesi’nde ise Müslümanların sancağını Mus'ab’a verdi.

Bedir, hicretin ikinci yılında Müslümanlarla Mekkeliler arasında yaşanan ilk büyük savaştı. Mus'ab burada savaştı ve Medine’ye döndü.

Bir yıl sonra, hicretin üçüncü yılında Uhud Gazvesi başladı.

Savaşın ilk safhasında Müslümanlar üstünlük sağladı. Ancak okçuların önemli bir bölümünün Hz. Peygamber’in kendilerine verdiği mevziyi terk etmesi savaşın seyrini değiştirdi. Mekke kuvvetleri yeniden saldırıya geçti ve Müslümanların saflarında ciddi karışıklık yaşandı.

Mus'ab bin Umeyr ise sancağı taşımayı sürdürdü.

TDV’nin aktardığı siyer rivayetlerine göre Hz. Peygamber’in yakınından ayrılmayan Mus'ab’a İbn Kamîe saldırdı. Kılıç darbeleriyle önce elleri kesildi. Mus'ab sancağın yere düşmesini önlemek amacıyla onu kollarıyla göğsüne bastırmaya çalıştı; ardından aldığı mızrak darbesiyle şehit oldu.

Diyanet’in siyer çalışmasında da Mus'ab’ın Uhud’da Müslümanların sancaktarı olduğu ve onu Hz. Peygamber’e benzeten saldırganın Mus'ab’ı öldürdükten sonra Hz. Muhammed’i öldürdüğünü zannederek bunu savaş meydanında ilan ettiği aktarılıyor. Bu yanlış haber savaş sırasında Müslümanlar arasında büyük sarsıntıya yol açtı.

Kefeni bütün bedenini örtmeye yetmedi

Mus'ab bin Umeyr’in hayatının sonuna ilişkin en güçlü ve en çok aktarılan bilgilerden biri Sahih-i Buhârî’de Habbâb bin Eret’in rivayet ettiği hadistir.

Habbâb, Hz. Peygamber ile Allah rızasını gözeterek hicret ettiklerini anlattıktan sonra bazı arkadaşlarının dünya nimetlerinden faydalanamadan öldüğünü ve bunlardan birinin Mus'ab olduğunu söyler.

Uhud’dan sonra Mus'ab’ın bedenini kefenlemek istediklerinde yalnızca bir örtü bulabildiler.

Örtüyü başına çektiklerinde ayakları, ayaklarını örttüklerinde ise başı açıkta kalıyordu.

Hz. Peygamber bunun üzerine örtünün Mus'ab’ın başına çekilmesini, açıkta kalan ayaklarının ise izhir otu ile kapatılmasını emretti. Rivayet Sahih-i Buhârî’nin Cenâiz ve Megāzî bölümlerinde yer alıyor.

Bu sahne, Mus'ab’ın hayatındaki dönüşümün en çarpıcı göstergelerinden biri olarak İslam tarihine geçti: Mekke’nin zengin ailelerinden birinin rahatlık içinde yetiştirilen genci, yıllar sonra Uhud’da bütün bedenini kapatacak bir kefeni bulunmadan defnediliyordu.

TDV’nin aktardığı rivayete göre Hz. Peygamber de şehitler arasında Mus'ab’ın yoksul kıyafetini görünce onun geçmişte güzel elbiseler giydiğini ve rahat bir hayat sürdüğünü hatırlattı; ardından Ahzâb sûresinin “Müminlerden Allah’a verdikleri sözde duran nice kişiler vardır…” anlamındaki 23. ayetini okudu.

Mus'ab, diğer Uhud şehitleriyle birlikte Uhud bölgesinde defnedildi. Bugün Medine’ye gelen ziyaretçiler Hz. Hamza ile birlikte Mus'ab bin Umeyr’in de bulunduğu Uhud şehitlerini anıyor. Anadolu Ajansı da Uhud Şehitliği’ni ziyaret eden Müslümanların özellikle Hz. Hamza ve Mus'ab bin Umeyr’i hatırladığını aktarıyor.

Mus'ab’ın eşi Hamne bint Cahş da ilk Müslüman kadınlardan biriydi. Hz. Peygamber’in eşi Zeyneb bint Cahş’ın kız kardeşi olan Hamne’nin Mus'ab’dan bir kızı dünyaya geldi. Hamne, Uhud’da yaralılara su taşıyan ve tedavilerine yardımcı olan kadınlar arasında da bulunuyordu.

Mus'ab bin Umeyr’in kesin doğum tarihi bilinmediği için şehit olduğunda kaç yaşında olduğu konusunda kesin bir rakam vermek mümkün değil. Kesin olan, hicretin üçüncü yılında, 625’te Uhud’da şehit olduğudur. Kaynaklarda “Mus'abü’l-Hayr” adıyla da anıldı.

Onun İslam tarihindeki yeri yalnız Uhud’da şehit düşmüş bir savaşçı olmasıyla sınırlı kalmadı. Hz. Peygamber Medine’ye ulaşmadan önce şehre giderek insanlara Kur’an öğretmesi, farklı kabilelerle sakin bir yöntemle iletişim kurması ve Sa'd bin Muâz gibi toplum önderlerinin İslam’ı kabul etmesinde rol oynaması, Mus'ab’ı İslam’ın Medine’de kökleşme sürecinin başlıca isimlerinden biri haline getirdi.

Mekke’de sahip olduğu maddi imkânlardan vazgeçmesi, Habeşistan’a hicret etmesi, Medine’de öğretmenlik yapması, Akabe sürecindeki görevi ve Uhud’da elindeki sancağı bırakmadan şehit olması; Mus'ab bin Umeyr’in adının sahabe tarihinin en çok hatırlanan isimleri arasında kalmasını sağladı.

BiziUnutma.com