Bülent Ecevit kimdir? Karaoğlan'dan başbakanlığa uzanan siyasi hayat

Ahmet Taş | Bizi Unutma

ANKARA, TÜRKİYE — Gazeteci, şair ve siyasetçi Bülent Ecevit; CHP'deki “ortanın solu” hareketinden Kıbrıs Harekâtı'na, DSP'nin kuruluşundan 1999 seçim zaferine kadar Türkiye'nin yaklaşık yarım asırlık siyasi tarihinin merkezinde yer aldı.

Türk siyasetinde “Karaoğlan” adıyla tanınan Ecevit, beş kez başbakanlık yaptı; 1960'larda çalışma hayatına ilişkin reformlarla, 1970'lerde CHP'nin dönüşümü ve Kıbrıs politikasıyla, 1990'ların sonunda ise DSP'nin yükselişiyle öne çıktı. Siyasi yaşamının son başbakanlık döneminde Abdullah Öcalan'ın Türkiye'ye getirilmesi, Avrupa Birliği adaylığı ve 2001 ekonomik krizi gibi yakın tarihin kritik gelişmelerinin başındaki isimdi.

Ressam bir anne, akademisyen ve milletvekili bir baba

Tam adı Mustafa Bülent Ecevit olan siyasetçi, 28 Mayıs 1925'te İstanbul'da doğdu. Babası Prof. Dr. Fahri Ecevit, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinde adli tıp profesörüydü ve 1943-1950 arasında CHP'den Kastamonu milletvekilliği yaptı. Annesi Fatma Nazlı Ecevit ise ressamdı.

Bülent Ecevit, 1944'te Robert Kolejden mezun oldu. Aynı yıl Basın-Yayın Genel Müdürlüğünde İngilizce çevirmeni olarak çalışmaya başladı. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümüne devam etti ancak üniversite öğrenimini tamamlamadı.

Hayatının en önemli yol arkadaşlarından biri de Robert Kolejden arkadaşı Rahşan Aral oldu. İkili 1946'da evlendi ve siyasi yaşamın en çalkantılı dönemlerini birlikte geçirdi. Ecevit aynı yıl Londra'daki Türk Basın Ataşeliğinde çalışmaya başladı. Londra yıllarında Sanskritçe, Bengalce ve sanat tarihiyle ilgilendi.

1950'de Türkiye'ye döndükten sonra CHP'nin yayın organı Ulus gazetesinde gazetecilik yaptı. Ulus'un kapalı olduğu dönemlerde Yeni Ulus ve Halkçı'da görev aldı. 1954-1955'te ABD'nin Kuzey Carolina eyaletindeki Winston-Salem Journal'da konuk gazeteci olarak çalıştı; 1957'de Rockefeller bursuyla Harvard Üniversitesinde yaklaşık sekiz ay sosyal psikoloji ve Orta Doğu tarihi üzerine incelemelerde bulundu.

Gazetecilik ve edebiyat, siyasete girdikten sonra da Ecevit'in hayatından çıkmadı.

CHP'de genç milletvekilinden Çalışma Bakanlığına

Ecevit aktif siyasete 1954'te CHP Çankaya Ocağı'na üye olarak başladı. 1957 seçimlerinde Ankara milletvekili olarak TBMM'ye girdi. 1959'da CHP Parti Meclisine seçildi; 27 Mayıs 1960 sonrasında oluşturulan Kurucu Mecliste de görev yaptı.

Siyasi kariyerindeki ilk önemli yürütme görevi 1961'de geldi. İsmet İnönü'nün kurduğu hükümetlerde Çalışma Bakanı olarak görev yapan Ecevit, 1961-1965 döneminde Türkiye'de çalışma yaşamının yeniden düzenlendiği yılların önde gelen siyasi aktörlerinden biri oldu.

Bu dönemde toplu sözleşme ve grev hakkının yasal çerçeveye kavuşması, sendikal hakların genişlemesi ve sosyal güvenlik politikaları Ecevit'in Çalışma Bakanlığıyla özdeşleşen konular arasında yer aldı.

1965 seçimlerinde bu kez Zonguldak milletvekili seçildi. Maden ve sanayi işçilerinin yoğun olduğu Zonguldak'la kurduğu siyasi ilişki, sonraki yıllarda Ecevit'in emekçi kesimlere dönük söyleminin de temel unsurlarından biri oldu.

CHP içinde İsmet İnönü'nün ortaya attığı “ortanın solu” politikasını geliştiren isimlerden biri olan Ecevit, kavramı parti içinde daha kapsamlı bir sosyal demokrat programa dönüştürmeye çalıştı. Daha sonra “demokratik sol” ifadesini tercih edecekti.

İnönü'nün ardından CHP'nin başına geçti, 'Karaoğlan' oldu

18 Ekim 1966'daki CHP Kurultayı'nda Ecevit genel sekreter seçildi. Böylece partinin İsmet İnönü'den sonraki en etkili ismi haline geldi.

Ancak 12 Mart 1971 Muhtırası, İnönü ile Ecevit arasındaki görüş ayrılığını açık çatışmaya dönüştürdü. CHP'nin askerî müdahalenin ardından kurulan Nihat Erim hükümetine katılmasına karşı çıkan Ecevit, genel sekreterlikten istifa etti.

Parti içindeki mücadele 1972'de sonuçlandı. CHP'nin 5. Olağanüstü Kurultayı'nda Parti Meclisi Ecevit'in yanında yer alınca, 33 yılı aşkın süredir CHP Genel Başkanı olan İsmet İnönü görevinden ayrıldı. Bülent Ecevit 14 Mayıs 1972'de CHP Genel Başkanı seçildi.

1973 seçim kampanyasında ise onunla ömür boyu özdeşleşecek bir isim ortaya çıktı: Karaoğlan.

AA ve TRT'nin aktardığı siyasi anlatıya göre Ecevit'in Kars'ın Susuz ilçesindeki ziyaretlerinden biri sırasında kullanılan “Karaoğlan” ifadesi kısa sürede seçim kampanyasının sembolüne dönüştü. Mavi gömleği, kasketi, güvercin simgesi ve meydanlardaki sade dili, Ecevit'in klasik devlet adamı görüntüsünden farklı bir siyasi kimlik oluşturmasını sağladı.

1973 seçimlerinde CHP %33,3 oyla 185 milletvekili çıkararak birinci parti oldu. Tek başına hükümet kurmaya yeterli çoğunluk olmadığı için uzun görüşmelerin ardından Necmettin Erbakan liderliğindeki Milli Selamet Partisi ile koalisyon oluşturuldu.

1974 Kıbrıs Harekâtı siyasi hayatının dönüm noktası oldu

CHP-MSP koalisyon hükümeti 26 Ocak 1974'te kuruldu ve Ecevit ilk kez başbakan oldu. Birkaç ay sonra Kıbrıs'taki gelişmeler, hem Türkiye'nin hem de Ecevit'in siyasi tarihini değiştirdi.

15 Temmuz 1974'te Yunanistan'daki askerî cuntanın desteklediği subaylar, Kıbrıs Cumhurbaşkanı Makarios'a karşı darbe gerçekleştirdi. Ecevit, 17 Temmuz'da Londra'ya giderek 1960 Garanti Antlaşması kapsamında İngiltere ile ortak hareket olasılığını görüştü; İngiltere askerî ortak müdahaleye katılmadı.

Türkiye 20 Temmuz 1974'te, Türkiye'de “Kıbrıs Barış Harekâtı” olarak adlandırılan askerî müdahaleyi başlattı. Ankara, harekâtın 1960 Garanti Antlaşması'ndan kaynaklanan haklara dayandığını savundu. Aynı gün Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 353 sayılı kararla ateşkes çağrısında bulundu ve yabancı askerî müdahalenin sona erdirilmesini istedi. Kıbrıs'ın 1974 sonrasında fiilen iki ayrı yönetim bölgesine ayrılması ise günümüze kadar devam eden siyasi uyuşmazlığın temelini oluşturdu.

Kıbrıs müdahalesi, Ecevit'in Türkiye'deki siyasi popülaritesini önemli ölçüde artırdı. Ancak CHP-MSP koalisyonu uzun ömürlü olmadı; Ecevit Eylül 1974'te istifa etti.

1977 genel seçimlerinde CHP oylarını %41,4'e yükselterek 213 milletvekili çıkardı. Buna rağmen tek başına hükümet çoğunluğu sağlanamadı. Ecevit'in kurduğu azınlık hükümeti güvenoyu alamadı. 1978'de bazı bağımsız milletvekillerinin desteğiyle yeniden hükümet kurdu ancak artan siyasi şiddet, ekonomik sorunlar ve toplumsal gerilimler döneminde hükümeti 1979'da sona erdi.

12 Eylül, cezaevi ve DSP'nin doğuşu

12 Eylül 1980 askerî darbesi Ecevit'in siyasi yaşamında ikinci büyük kırılmaydı.

Darbe gecesi Ecevit ve eşi Rahşan Ecevit evlerinden alınarak Hamzaköy'e götürüldü. Yaklaşık bir ay sonra Ankara'ya dönmesine izin verilen Ecevit, 30 Ekim 1980'de CHP Genel Başkanlığından istifa etti.

Askerî yönetime yönelik eleştirilerini ise bırakmadı. 1981'de Arayış dergisinin yayın danışmanı olarak yeniden kamuoyu önüne çıktı. Konuşma ve yazı yasağı getiren Millî Güvenlik Konseyi bildirisine karşı davranmakla suçlanarak Aralık 1981'de cezaevine girdi ve Şubat 1982'ye kadar tutuklu kaldı. Sonraki yıllarda da yazıları ve siyasi açıklamaları nedeniyle yargılandı. AA'nın biyografik kayıtlarına göre 12 Eylül sonrasında üç kez hapis cezası aldı ve hakkında yaklaşık 130 dava açıldı.

Siyasi yasağı nedeniyle yeni parti kuramayan Ecevit'in çizgisindeki Demokratik Sol Parti 14 Kasım 1985'te Rahşan Ecevit öncülüğünde kuruldu.

1987 referandumuyla eski siyasi liderlerin yasakları kaldırılınca Bülent Ecevit DSP'nin genel başkanlığına geçti. İlk seçim sonucu beklentinin altında kalınca ayrıldı, ancak 1989'da yeniden genel başkan seçildi. 1991'de Zonguldak milletvekili olarak TBMM'ye döndü.

1999'da DSP'yi birinci parti yaptı

1990'ların ikinci yarısı Ecevit'in siyasi kariyerinin ikinci yükseliş dönemiydi.

1997'de Mesut Yılmaz hükümetinde Başbakan Yardımcısı oldu. Bu hükümetin sona ermesinin ardından 11 Ocak 1999'da 56. Hükümeti kurarak dördüncü kez başbakanlık koltuğuna oturdu.

Bu kısa hükümet döneminde PKK lideri Abdullah Öcalan'ın Kenya'da yakalanarak 15 Şubat 1999'da Türkiye'ye getirilmesi, Ecevit hükümetinin en önemli siyasi gelişmelerinden biri oldu.

18 Nisan 1999 seçimlerinde DSP 6 milyon 919 bin 670 oy ve %22,19'luk oranla Türkiye'nin birinci partisi oldu.

Ecevit bu kez DSP, MHP ve ANAP'ın oluşturduğu 57. Hükümetin başbakanı oldu. Üç farklı siyasi çizgideki partinin koalisyonu yaklaşık üç buçuk yıl görevde kaldı.

Bu dönemin dış politika açısından önemli gelişmelerinden biri Aralık 1999 Helsinki Zirvesi'nde Türkiye'ye Avrupa Birliği aday ülke statüsü verilmesi oldu. Avrupa Konseyi kayıtları, Türkiye'nin adaylığının resmen Aralık 1999'da kabul edildiğini doğruluyor.

2001 krizi ve siyasi hayatının sonu

57. Hükümetin en ağır sınavı ekonomi oldu.

19 Şubat 2001'de Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer ile Başbakan Ecevit arasında Millî Güvenlik Kurulu toplantısında yaşanan sert tartışma, zaten kırılgan durumdaki ekonomide büyük bir güven krizini tetikledi. Sezer'in anayasa kitapçığını Ecevit'in bulunduğu tarafa fırlatmasının ardından Ecevit toplantıyı terk etti ve yaşananları kamuoyuna açıkladı.

Takip eden günlerde finans piyasaları ağır biçimde sarsıldı. Borsa üç günde yaklaşık %29,3 değer kaybetti, faizler ve döviz kuru hızla yükseldi; Türkiye 2001 yılında %5,7 küçüldü. Krizin ardından dalgalı döviz kuru sistemine geçildi ve kapsamlı ekonomik yeniden yapılandırma programı uygulandı.

2002'de Ecevit'in sağlık sorunları siyasi belirsizliği daha da artırdı. Mayıs ayında hastaneye kaldırılmasının ardından DSP'de peş peşe istifalar yaşandı ve erken seçim kararı alındı.

3 Kasım 2002 seçimlerinde DSP'nin oyu %1,22'ye geriledi ve parti TBMM dışında kaldı. Ecevit, 2004'te düzenlenen DSP Kurultayıyla aktif siyasetten çekildi.

Şair, çevirmen ve Rahşan Ecevit'in hayat arkadaşı

Bülent Ecevit'in siyaset dışındaki kimliğinin merkezinde edebiyat vardı.

İngilizcenin yanında Sanskritçe ve Bengalce üzerine çalışan Ecevit, Rabindranath Tagore, T. S. Eliot ve Ezra Pound gibi isimlerden çeviriler yaptı. Siyasi kitaplarının yanı sıra kendi şiirlerini de yayımladı.

“Işığı Taştan Oydum”, “Şiirler” ve “El Ele Büyüttük Sevgiyi” eserleri şair Ecevit'in bilinen kitapları arasında yer aldı. Şiirlerinin önemli bir bölümünde Rahşan Ecevit'le ilişkisinin izleri görüldü.

Gazetecilik de hayatının sonuna kadar düşünce dünyasının parçası oldu. Ulus ve Milliyet'in yanı sıra Özgür İnsan, Arayış ve Güvercin dergilerini yayımladı. Böylece Ecevit, Türkiye'de hem gazeteci ve şair kimliğini hem de uzun soluklu siyasi liderliği aynı yaşamda birleştiren ender isimlerden biri oldu.

81 yaşında hayatını kaybetti

Bülent Ecevit, 18 Mayıs 2006'da geçirdiği beyin kanamasının ardından Gülhane Askerî Tıp Akademisinde tedavi altına alındı. Yaklaşık altı ay süren yoğun tedavinin ardından 5 Kasım 2006'da, 81 yaşında hayatını kaybetti.

11 Kasım'da Ankara'da düzenlenen cenaze törenine siyasi görüşleri farklı çok geniş bir kesim katıldı. Türk bayrağına sarılı naaşı, yapılan törenlerin ardından Devlet Mezarlığı'na defnedildi.

Ecevit'in geride bıraktığı siyasi miras, Türkiye'de farklı değerlendirmelerin konusu olmayı sürdürüyor. Destekçileri onu dürüstlük, sade yaşam, sosyal demokrasi ve Kıbrıs politikasıyla hatırlarken; hükümet dönemlerinin ekonomik sorunları, 1970'lerin siyasi gerilimleri ve özellikle 2001 krizi de siyasi bilançosunun tartışılan başlıkları arasında bulunuyor.

Ancak üzerinde geniş biçimde uzlaşılan nokta, Bülent Ecevit'in Türkiye'nin yakın siyasi tarihinin belirleyici aktörlerinden biri olduğu. Gazeteci olarak başladığı çalışma hayatı, Çalışma Bakanlığından CHP Genel Başkanlığına, beş başbakanlıktan DSP liderliğine ve yaklaşık yarım asırlık aktif siyasete uzandı.

Mavi gömleği, kasketi, güvercin simgesi, “Karaoğlan” adı, şiirleri ve Rahşan Ecevit'le birlikte oluşturduğu siyasi yaşam biçimi ise ölümünün üzerinden yıllar geçmesine rağmen Türkiye'nin siyasi hafızasındaki yerini koruyor.

BiziUnutma.com