Hz. Muhammed (s.a.v.) kimdir? Hayatı, peygamberliği ve İslam’ın doğuşu

Ahmet Taş | Bizi Unutma

MEKKE / HİCAZ — İslam inancına göre Allah’ın son peygamberi olan Hz. Muhammed (s.a.v.), Mekke’de dünyaya geldi; 610 yılında başlayan peygamberlik görevi boyunca tevhid inancını, adaleti, merhameti ve ahlaki sorumluluğu tebliğ etti.

Yaklaşık 23 yıl süren peygamberlik döneminin 13 yılı Mekke’de, yaklaşık 10 yılı Medine’de geçti. Onun hayatı yalnız bir dinin doğuşunu değil; aile hayatından toplumsal ilişkilere, ibadetten hukuka, savaş ve barıştan devlet yönetimine kadar geniş bir alanda İslam medeniyetinin temel örnekliğini oluşturdu. Diyanet İşleri Başkanlığı da Hz. Muhammed’in hayatını peygamberlik öncesi dönem, Mekke dönemi ve Medine dönemi şeklinde ele alıyor.

Doğumu, ailesi ve çocukluk yılları

Hz. Muhammed’in (s.a.v.) tam doğum tarihi konusunda tarihî kaynaklarda farklı hesaplamalar bulunuyor. Geleneksel kabul, onun “Fil Vakası” olarak bilinen olayın gerçekleştiği yılda, Rebîülevvel ayında bir pazartesi günü Mekke’de dünyaya geldiği yönündedir. Yaygın anlatıda 571 yılı öne çıkarken, TDV İslâm Ansiklopedisi farklı hesaplamaların 569 ve 571 yıllarına işaret ettiğini belirtiyor. Bu nedenle doğum yılını tek ve tartışmasız bir miladi tarihle ifade etmek yerine Fil Vakası yılı çerçevesinde değerlendirmek daha doğru kabul ediliyor.

Babası Abdullah b. Abdülmuttalib, Hz. Muhammed dünyaya gelmeden önce vefat etti. Annesi Âmine bint Vehb’i ise yaklaşık altı yaşındayken kaybetti. Küçük Muhammed’in bakımını bir süre dedesi Abdülmuttalib üstlendi; dedesinin vefatından sonra amcası Ebû Tâlib’in himayesinde yetişti.

Dönemin Mekke geleneğine uygun olarak çocukluğunun bir bölümünü sütannesi Halîme es-Sa‘diyye’nin yanında geçirdi. Gençlik yıllarında amcasıyla ticaret yolculuklarına katıldığı, çobanlık ve ticaret yaptığı, toplum hayatını yakından tanıdığı İslam tarihi kaynaklarında aktarılır.

Kureyş kabilesinin Benî Hâşim koluna mensuptu. İslam kaynaklarında soyu Hz. İbrahim’in oğlu Hz. İsmail’e bağlanan Adnânî Arapları içerisinde zikredilir.

Gençliğinde ‘el-Emin’ olarak tanındı

Hz. Muhammed, peygamberliğinden önce de Mekke toplumunda doğruluğu ve güvenilirliğiyle tanındı. Kaynaklarda çevresindeki insanların kendisine “el-Emin”, yani güvenilir kişi diye hitap ettiği belirtiliyor.

TDV İslâm Ansiklopedisi, onun doğru sözlülüğü, komşuluk haklarına riayeti ve güvenilirliği nedeniyle “Muhammedü’l-emîn” olarak şöhret kazandığını aktarıyor. Kâbe’nin 605 yılında yeniden inşası sırasında Hacerülesved’in yerine kimin koyacağı konusunda Kureyş kabileleri arasında ciddi bir anlaşmazlık çıkınca hakem olarak Hz. Muhammed’in kabul edilmesi de toplumdaki güvenilir konumunun önemli örneklerinden biri oldu. Taşı bir örtü üzerine yerleştirerek kabile temsilcilerinin birlikte kaldırmasını sağladı, ardından Hacerülesved’i yerine kendisi koydu.

Genç yaşlarında Mekke’de haksızlığa uğrayan insanların haklarını korumayı amaçlayan Hilfü’l-Fudûl adlı dayanışma anlaşmasına da katıldı. Peygamberlik döneminde dahi bu girişimden övgüyle söz ettiği rivayet edilir.

Yaklaşık 25 yaşındayken Mekke’nin saygın tüccarlarından Hz. Hatice ile evlendi. Bu evlilik yaklaşık 25 yıl sürdü. Hz. Hatice yalnız eşi değil, ilerleyen yıllarda kendisine ilk iman eden ve peygamberlik görevinin en zor dönemlerinde yanında duran en önemli destekçilerinden biri oldu.

Hz. Hatice’den Kāsım, Zeyneb, Rukıyye, Ümmü Külsûm, Fâtıma ve Abdullah dünyaya geldi. Daha sonra Mâriye’den İbrâhim adlı oğlu doğdu. Erkek çocukları küçük yaşlarda vefat etti; nesli kızı Hz. Fâtıma ile Hz. Ali’nin çocukları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin üzerinden devam etti.

Hira’da gelen ilk vahiy ve peygamberliğin başlangıcı

Hz. Muhammed kırk yaşlarına yaklaştığında Mekke toplumundaki putperestlik, sosyal adaletsizlikler ve ahlaki sorunlar üzerine düşünmek amacıyla zaman zaman Mekke yakınlarındaki Hira Dağı’nda bulunan mağarada inzivaya çekiliyordu.

610 yılının Ramazan ayında Hira’da bulunduğu sırada Cebrâil aracılığıyla ilk vahyin geldiği İslam kaynaklarında aktarılır.

İlk indirilen ayetler Alak Suresi’nin ilk beş ayetidir. İlk emir:

“Yaratan Rabbinin adıyla oku!”

şeklindeydi. Diyanet’in Kur’an tefsirinde Alak Suresi’nin ilk beş ayeti Hz. Peygamber’e indirilen ilk vahiy olarak değerlendirilir.

İlk vahyin ardından büyük bir heyecan yaşayan Hz. Muhammed evine döndü. Hz. Hatice onu teskin etti ve Varaka b. Nevfel ile görüştürdü. İslamî rivayetlerde Varaka’nın yaşanan olayı daha önceki peygamberlere gelen vahiy geleneğiyle ilişkilendirdiği aktarılır.

Hz. Hatice ilk iman eden kişi oldu. Ardından Hz. Ali, Zeyd b. Hârise ve Hz. Ebû Bekir gibi isimler ilk Müslümanlar arasında yer aldı.

Başlangıçta sınırlı bir çevrede sürdürülen tebliğ daha sonra açıktan yapılmaya başlandı.

Mekke’de baskılar, boykot ve hicrete uzanan yol

Hz. Muhammed’in tebliğinin merkezinde Allah’ın birliği, putlara kulluğun terk edilmesi, ahiret sorumluluğu, adalet, yoksulların korunması ve insanlar arasında ahlaki sorumluluk bulunuyordu.

Kureyş ileri gelenlerinin önemli bir bölümü bu çağrıya karşı çıktı. Müslümanların sayısı arttıkça baskılar da ağırlaştı. Bazı Müslümanlar Habeşistan’a hicret etti. Hz. Peygamber ve Benî Hâşim mensupları ise yaklaşık üç yıl süren sosyal ve ekonomik boykota maruz kaldı.

Boykotun sona ermesinden kısa süre sonra Hz. Hatice ve amcası Ebû Tâlib’in vefat etmesi Hz. Muhammed için büyük bir kayıp oldu. İslam tarihi literatüründe bu dönem “Hüzün Yılı” olarak anıldı.

Mekke dışındaki kabilelere de İslam’ı anlatan Hz. Peygamber, Medine’nin o dönemdeki adı olan Yesrib’den gelen gruplarla Akabe’de görüştü. Yapılan biatların ardından Müslümanların Medine’ye göç etmelerine izin verildi.

Kureyş’in Hz. Muhammed’i öldürme planı üzerine o da Hz. Ebû Bekir ile Mekke’den ayrıldı. Sevr Mağarası’nda geçirilen günlerin ardından Medine’ye doğru yola çıkıldı. TDV’nin kronolojisine göre Hz. Peygamber 20 Eylül 622’de Kubâ’ya ulaştı, 24 Eylül’de Medine’ye girdi. Hicret, daha sonra hicrî takvimin başlangıç noktası kabul edildi ve İslam tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

Medine’de toplumun ve yeni düzenin kuruluşu

Medine’ye ulaştıktan sonra Hz. Muhammed’in ilk çalışmalarından biri Mescid-i Nebevî’nin inşası oldu. Muhacirlerle Medineli Müslümanlar arasında kardeşlik bağları kuruldu.

Şehirde yaşayan Müslüman, Yahudi ve müşrik Arap topluluklarının karşılıklı hak ve sorumluluklarını belirleyen Medine Vesikası da hicretten kısa süre sonra hazırlandı. TDV İslâm Ansiklopedisi belgeyi, farklı dinî, siyasi ve etnik grupların Hz. Peygamber’in önderliğinde birlikte yaşamasını düzenleyen siyasi-hukuki bir metin olarak tanımlıyor.

Medine yılları yalnız ibadet ve toplumsal yapılanma dönemi olmadı. Mekke’deki Kureyş ile mücadele devam etti.

624 yılında Bedir, 625’te Uhud ve 627’de Hendek gazveleri gerçekleşti. Hz. Peygamber’in katıldığı askerî seferlerin sayısı kaynakların tasnifine göre 26 veya 27 olarak verilir.

Bununla birlikte Hz. Muhammed’in Medine döneminin önemli yönlerinden biri diplomasi oldu. Çevredeki kabilelerle anlaşmalar yapıldı, elçiler kabul edildi ve çeşitli devlet yöneticilerine İslam’a davet mektupları gönderildi.

Hudeybiye’den Mekke’nin fethine

628 yılında Hz. Muhammed ve beraberindeki Müslümanlar umre yapmak amacıyla Mekke’ye doğru yola çıktı. Kureyş’in şehre girişlerini engellemesi üzerine taraflar arasında Hudeybiye Antlaşması imzalandı.

İlk bakışta Müslümanların aleyhine gibi görünen bazı şartlar bulunsa da anlaşma, Kureyş’in Medine’deki Müslüman topluluğunu siyasi bir taraf olarak resmen kabul etmesi bakımından dönüm noktası oldu. Barış ortamında İslam’ın Arap kabileleri arasında yayılması hızlandı. TDV, Hudeybiye’den Mekke’nin fethine kadar geçen yaklaşık iki yıldaki yayılmanın önceki döneme kıyasla dikkat çekici biçimde arttığını belirtiyor.

Antlaşmanın müttefikler üzerinden ihlal edilmesinin ardından Hz. Muhammed 630 yılında büyük bir kuvvetle Mekke’ye yöneldi.

Şehir önemli ölçüde direnç yaşanmadan Müslümanların kontrolüne geçti. Kâbe’deki putlar kaldırıldı ve Mekke yeniden tevhid inancının merkezi haline getirildi.

Mekke’nin fethinin ardından Hz. Peygamber’in eski düşmanlarının önemli bölümüne yönelik genel bir bağışlama politikası izlemesi, İslam tarihindeki en dikkat çekici hadiselerden biri olarak kaydedildi. Fetihle birlikte Kureyş’in Müslümanlara karşı örgütlü direnişi büyük ölçüde sona erdi ve İslam’ın Hicaz’daki yayılışının önündeki başlıca engellerden biri kalktı.

Ahlakı, aile hayatı ve insanlara bıraktığı örneklik

Hz. Muhammed’in hayatının merkezinde yalnız tebliğ ve siyasi liderlik bulunmuyordu. İslam kaynaklarında onun aile ilişkileri, çocuklara yaklaşımı, yoksullara ilgisi, komşuluk anlayışı, merhameti, sadeliği ve adalet duygusu geniş biçimde anlatılır.

Kur’an-ı Kerim’de Hz. Muhammed’e hitaben:

“Sen elbette yüce bir ahlâk üzeresin.”

buyurulur. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın tefsirinde Kalem Suresi 4. ayetin Hz. Peygamber’in yüksek ahlaki şahsiyetine işaret ettiği belirtilir.

Ahzâb Suresi’nde ise Resûlullah’ın müminler için “güzel bir örnek” olduğu ifade edilir.

Hz. Peygamber devlet başkanı ve askerî lider olmasına rağmen sade bir hayat sürdürdü. TDV kaynaklarında vefatında geride son derece mütevazı şahsi mal bıraktığı, elindeki maddi imkânların önemli bölümünü ihtiyaç sahipleri ve toplum için kullandığı aktarılır.

Veda Haccı, vefatı ve bıraktığı miras

Hz. Muhammed 632 yılında hayatının ilk ve son haccını gerçekleştirdi. İslam tarihinde Veda Haccı olarak anılan bu yolculukta çok büyük bir Müslüman topluluğuna hitap etti ve hac ibadetinin uygulamasını bizzat gösterdi.

Arafat’ta ve Mina’da yaptığı konuşmalarda insan hayatının, malının ve onurunun dokunulmazlığı, emanetlerin korunması, insanların birbirlerine karşı sorumlulukları ve İslam toplumunun temel ilkeleri üzerinde durdu. TDV İslâm Ansiklopedisi, kaynaklarda Veda Haccı’na katılanların sayısının 100 binin üzerinde verildiğini ve Hz. Peygamber’in bu hacdan yaklaşık üç ay sonra vefat ettiğini aktarıyor.

Medine’ye döndükten sonra sağlığı giderek bozuldu. Hicretin 11. yılında, 632’de Medine’de vefat etti.

Vefatı Müslümanlar arasında büyük üzüntü ve şaşkınlığa yol açtı. Hz. Ebû Bekir, Âl-i İmrân Suresi’nin 144. ayetini hatırlatarak Hz. Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğunu ve bütün insanlar gibi onun da vefat ettiğini sahabeye hatırlattı.

Hz. Peygamber, vefat ettiği Hz. Âişe’nin odasına defnedildi. Daha sonra aynı bölge Mescid-i Nebevî’nin genişletilmesiyle mescidin içerisinde kaldı.

Hz. Muhammed’in (s.a.v.) 23 yıllık peygamberlik döneminde başlayan dönüşüm, birkaç nesil içinde Arabistan’ın çok ötesine ulaştı. Kur’an-ı Kerim, sünneti ve sahabenin aktardığı hayat örnekliği İslam medeniyetinin inanç, ibadet, hukuk, ahlak, aile ve toplum anlayışının temel kaynakları haline geldi.

Bugün dünyanın farklı coğrafyalarında yaşayan Müslümanlar için Hz. Muhammed yalnızca tarihî bir şahsiyet değil; Allah’ın son elçisi, Kur’an’ın tebliğcisi ve hayatın farklı alanlarında örnek alınan peygamberdir.

Mekke’de yetim bir çocuk olarak başlayan hayatı, Medine’de milyonlarca insanın yüzyıllar boyunca takip edeceği bir inanç ve medeniyet mirasının temelini bırakarak sona erdi.

BiziUnutma.com