Yunus Emre kimdir? Hayatı, eserleri, Tapduk Emre ve düşünce dünyası

Ahmet Taş | Bizi Unutma

ESKİŞEHİR, TÜRKİYE — Yaklaşık yedi asır önce Anadolu’da yaşayan Yunus Emre, ilahi aşkı, insanın kendini bilmesini, güzel ahlakı ve Allah’a yönelişi sade Türkçeyle anlatan şiirleriyle Türk tasavvuf edebiyatının en etkili isimlerinden biri oldu.

Hayatının önemli bölümü tarihî belgelerden çok menkıbeler aracılığıyla günümüze ulaşan Yunus Emre’nin yaklaşık 1240-1241’de doğduğu ve 1320-1321 dolaylarında vefat ettiği kabul ediliyor. Mürşidi Tapduk Emre’nin yanında yetişen şair, Risâletü’n-Nushiyye ve daha sonra farklı nüshalar halinde günümüze ulaşan Divanıyla yalnız tasavvuf tarihini değil, Türkçenin edebî bir dil olarak gelişimini de derinden etkiledi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Yunus Emre’yi “mutasavvıf Türk şairi” olarak tanımlarken, Eski Anadolu Türkçesinin oluşumunda oynadığı rolü onun en belirleyici özelliklerinden biri olarak gösteriyor.

Moğol baskısı altındaki Anadolu’da dünyaya geldi

Yunus Emre’nin hayatını anlamak için yaşadığı Anadolu’nun şartlarına bakmak gerekiyor. Şairin doğduğu kabul edilen 13. yüzyılın ortaları, Anadolu Selçuklu Devleti açısından büyük siyasi ve toplumsal sarsıntıların yaşandığı dönemdi.

1243 Kösedağ Savaşı’nın ardından Anadolu Selçukluları Moğol baskısı altına girdi. Yüzyılın ikinci yarısında savaşlar, siyasi mücadeleler, ağır vergiler, göçler ve ekonomik sorunlar Anadolu toplumunu etkiledi. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’nde yayımlanan bir araştırma da Yunus’un yaşadığı dönemin ikinci yarısını savaşlar, isyanlar, yağmalar ve Moğol baskısının belirlediği bir dönem olarak değerlendiriyor.

Yunus Emre’nin tam olarak nerede doğduğu ise kesin biçimde bilinmiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi’nde aktarılan tarihî kaynakların bir bölümü Sivrihisar yakınlarındaki Sarıköy’ü, bazıları Bolu çevresini işaret ediyor. Araştırmacı M. Fuad Köprülü de Yunus’un Sakarya nehri çevresinde yetişmiş bir Türkmen olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu düşünüyordu. Günümüzde akademik çalışmalarda yaygın kanaat, hayatının Orta Anadolu ile Sakarya havzası çevresinde geçtiği yönünde.

Doğum tarihi için en çok kullanılan bilgi ise Adnan Erzi’nin 1950’de yayımladığı bir yazma kaydına dayanıyor. Bu kayıtta Yunus’un hicri 638’de, yani 1240-1241’de doğduğu, 82 yıl yaşadığı ve 720’de öldüğü belirtiliyor. Ancak tarihî verilerin sınırlılığı nedeniyle bu tarihler de kesinlik bildiren bilgilerden çok güçlü kabul gören tahminler olarak değerlendiriliyor.

Tapduk Emre ile başlayan dervişlik yolculuğu

Yunus Emre’nin hayatındaki en önemli isim Tapduk Emre oldu. Yunus’un kendi şiirlerinde Tapduk’tan söz etmesi, mürşid-mürid ilişkisinin yalnızca sonraki yüzyıllarda oluşturulmuş bir efsane olmadığını gösteren önemli delillerden biri kabul ediliyor. TDV’ye göre Yunus’un mürşidinin Tapduk Emre olduğu konusunda güçlü bir tarihî dayanak bulunmasına rağmen bağlı oldukları tarikatın kesin adı konusunda farklı görüşler var.

Bunun yanında Yunus’un Tapduk’a nasıl ulaştığını anlatan meşhur hikâyelerin büyük bölümü menkıbe niteliğinde.

Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Velîde anlatılan rivayete göre Yunus, kıtlık günlerinde buğday istemek amacıyla Hacı Bektaş-ı Veli’nin dergâhına gider. Kendisine buğday yerine “nefes” teklif edilir ancak Yunus ailesinin ihtiyacını düşünerek buğdayı tercih eder. Dönüş yolunda bunun manevi değerini fark ederek geri döndüğünde Hacı Bektaş’ın onu Tapduk Emre’ye yönlendirdiği anlatılır. Bu rivayetin, Yunus’un yaşadığı dönemden yüzyıllar sonra kaleme alınmış bir menkıbe olduğu unutulmamalı.

Bir başka ünlü anlatıda Yunus’un Tapduk Emre’nin dergâhına 40 yıl boyunca odun taşıdığı, fakat “erenler meydanına eğri odun yakışmaz” düşüncesiyle tekkeye tek bir eğri odun getirmediği söylenir. Bazı kaynaklarda hizmet süresi 30 yıl olarak da aktarılır. Bu nedenle söz konusu süreyi tarihî bir kronoloji değil, Yunus’un sabır, sadakat ve nefis terbiyesini anlatan tasavvufî bir sembol olarak okumak daha doğru olur.

Menkıbenin devamında Tapduk Emre’nin bir gün Yunus’a “söyle” dediği ve Yunus’un manevi yolculuğunda yeni bir aşamaya ulaştıktan sonra şiir söylemeye başladığı anlatılır.

Yunus’un şiirlerinde Tapduk’a duyduğu bağlılık ise doğrudan görülebiliyor. Şair, farklı beldelere ulaştırdığı irfanı anlatırken Tapduk’un manasını halka yaydığını ifade ediyor.

Yunus Emre gerçekten okuma yazma bilmiyor muydu?

Yunus Emre hakkında en sık tekrarlanan bilgilerden biri onun “ümmi”, yani okuma yazma bilmeyen biri olduğudur. Ancak akademik araştırmalarda bu konu kesin kabul edilmiyor.

Eski kaynakların bir bölümü Yunus’u ümmi olarak tanımlıyor. Buna karşılık M. Fuad Köprülü, Abdülbaki Gölpınarlı ve Faruk Kadri Timurtaş gibi araştırmacılar şiirlerindeki dinî, edebî ve felsefi bilgi düzeyine dikkat çekerek onun ciddi bir kültürel eğitimden geçmiş olması gerektiğini savundu. Gölpınarlı, Yunus’un Mevlânâ ve Sa‘dî-i Şîrâzî gibi isimlerin eserlerini anlayabilecek düzeyde Farsça bilgisi bulunduğunu ileri sürdü.

Dolayısıyla Yunus’un modern anlamda bir medrese diplomasına sahip olup olmadığını bilmiyoruz; fakat şiirlerindeki Kur’an, hadis, tasavvuf, peygamber kıssaları ve klasik İslam düşüncesine ilişkin göndermeler onun güçlü bir fikrî çevrede yetiştiğini gösteriyor.

Şiirlerinden hareketle Yunus’un Anadolu dışında da seyahat etmiş olabileceği düşünülüyor. Eserlerinde Şam, Bağdat, Tebriz, Şiraz ve Nahcıvan gibi şehirlerden söz ediyor. TDV, bu seyahatlerin nasıl gerçekleştiğinin ve her birinin tarihî bir yolculuk olup olmadığının kesin biçimde bilinmediğini vurguluyor. Bununla birlikte dervişlerin eğitim sürecinde seyahat etmesinin dönemin tasavvuf geleneğinde bilinen bir uygulama olduğu belirtiliyor.

Mevlânâ Celaleddin Rumi, Hacı Bektaş-ı Veli, Ahi Evran ve Sarı Saltuk gibi isimlerle aynı tarihsel çevrede yaşamış olması da Yunus’un Anadolu’daki büyük tasavvuf hareketlerinin şekillendiği dönemin insanı olduğunu gösteriyor. Ancak bunların hepsiyle bizzat görüştüğünü tarihsel olarak kesinleştirmek mümkün değil.

Divan ve Risâletü’n-Nushiyye iki temel eseri oldu

Yunus Emre’den günümüze ulaşan iki temel eser Divan ile Risâletü’n-Nushiyyedir.

Risâletü’n-Nushiyye, Yunus’un tarihini bizzat belirttiği için yaşam kronolojisinin oluşturulmasında da büyük önem taşıyor. TDV kayıtlarına göre eser 1307 yılında yazıldı ve yaklaşık 600 beyitten oluşuyor. Mesnevi biçimindeki eser insanın manevi gelişimini, nefisle mücadeleyi ve ahlaki olgunlaşmayı ele alan bir nasihatname niteliği taşıyor. Anadolu sahasında Türkçe kaleme alınmış erken dönem özgün tasavvufî nasihatnamelerden biri olarak kabul ediliyor.

Eserde kibir, öfke, cimrilik, sabır, kanaat ve cömertlik gibi insanın iç dünyasına ilişkin kavramlar üzerinden manevi bir mücadele anlatılıyor. Yunus için kişinin gerçek yolculuğu yalnızca bir yerden başka bir yere gitmek değil, kendi nefsini tanıması ve dönüştürmesiydi.

Divan ise Yunus Emre’nin ilahilerini ve diğer şiirlerini bir araya getiriyor.

Burada önemli bir metin problemi bulunuyor: Günümüze Yunus’un kendi el yazısıyla hazırlanmış bir Divan ulaşmadı. Eser farklı dönemlerde çoğaltıldı ve sonraki yüzyıllarda “Yunus” mahlasını kullanan başka şairlerin şiirleri de bazı nüshalara karıştı. TDV, bu nedenle yazma nüshalar arasında beyit sayısı, sıralama ve şiirlerin aidiyeti açısından önemli farklılıklar bulunduğunu belirtiyor.

Türkiye Yazma Eserler Kurumu kayıtlarında da Yunus Emre Divanı’nın farklı yazma nüshaları bulunuyor. Son yıllarda araştırmacılar şiirlerin dilini, biçimini ve düşünce dünyasını karşılaştırarak hangilerinin tarihî Yunus Emre’ye ait olduğunu belirlemeye çalışmayı sürdürüyor.

Türkçeyi bir tasavvuf ve şiir diline dönüştürdü

Yunus Emre’nin Türk kültür tarihindeki en büyük etkilerinden biri kullandığı Türkçe oldu.

13. ve 14. yüzyıl Anadolu’sunda yüksek kültür çevrelerinde Arapça ve Farsça güçlü konumdaydı. Yunus ise karmaşık tasavvuf düşüncelerini halkın anlayabileceği Türkçe sözlerle ifade etti.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Yunus’u Eski Anadolu Türkçesinin oluşumunda çok önemli rol oynayan ilk büyük Türk şairlerinden biri olarak değerlendiriyor. Onun kullandığı kelimeler, deyimler, benzetmeler ve günlük söyleyiş biçimleri Türkçenin edebî bir dil haline gelmesinde önemli bir aşama oluşturdu.

Yunus’un dili yalnızca “basit” değildi. Görünüşte kolay anlaşılan dizelerin altında yoğun bir tasavvuf düşüncesi bulunuyordu.

Onun bilgi anlayışını en iyi anlatan dizelerinden biri yüzyıllardır tekrarlanıyor:

“İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir.”

Buradaki temel düşünce, bilginin yalnızca kitapta veya zihinde kalmasının yeterli olmadığı; insanın önce kendisini, sınırlarını ve yaratılış gayesini anlaması gerektiğidir.

Bu yönüyle Yunus, Türkçede bir tasavvuf dili meydana getirdi. Ondan sonra gelen Kaygusuz Abdal, Eşrefoğlu Rumi, Niyazi-i Mısri ve daha birçok tekke şairi üzerinde farklı derecelerde etkisi görüldü. TDV, Anadolu ve Rumeli’de gelişen tasavvuf edebiyatının Yunus’tan büyük ölçüde etkilendiğini belirtiyor.

Düşüncesinin merkezinde ilahi aşk ve güzel ahlak vardı

Yunus Emre günümüzde çoğunlukla “sevgi ve hoşgörü şairi” olarak anılıyor. Ancak onun şiirlerindeki sevgi anlayışının kaynağını yalnızca insanlar arası ilişkilerle sınırlamak, düşünce dünyasının önemli bir bölümünü eksik bırakıyor.

Yunus için sevginin asıl kaynağı Allah sevgisiydi.

TDV’deki değerlendirmeye göre onun düşüncesinde insana, doğaya ve bütün yaratılmışlara yönelen sevgi, sonunda ilahi sevgiye bağlanır. Tasavvuf anlayışı Kur’an, Sünnet ve kendisinden önceki mutasavvıfların düşünce geleneği içerisinde şekillenmiştir.

Yunus’un temel meselelerinden biri de insân-ı kâmil, yani manevi ve ahlaki olgunluğa erişmiş insan fikriydi.

Kibirden uzaklaşmak, öfkeyi yenmek, gönül kırmamak, kanaatkâr olmak, merhamet göstermek ve kişinin benlik iddiasından vazgeçmesi onun şiirlerinde tekrar tekrar karşılaşılan temalar arasında yer aldı.

Bu düşüncenin halkın zihninde yer etmesinin nedenlerinden biri, Yunus’un ağır felsefi kavramları günlük hayatın diliyle anlatabilmesiydi. Ölümden söz ederken mezarlığı, aşktan bahsederken ateşi, insanın iç dünyasını anlatırken yolculuğu, dünya hayatının geçiciliğini anlatırken malı, mülkü ve makamı örnek verdi.

Şiirlerinden günümüze ulaşan en bilinen çağrılarından biri bunu birkaç kelimeyle özetliyor:

“Sevelim sevilelim, dünya kimseye kalmaz.”

Yedi asrı aşan süre boyunca Yunus’un ilahilerinin tekkelerde, camilerde, mevlitlerde ve dinî toplantılarda okunması da düşüncelerinin yalnız edebiyat kitaplarında kalmadığını gösteriyor.

Mezarının nerede olduğu neden tartışılıyor?

Yunus Emre’nin ölüm tarihi gibi mezarının bulunduğu yer de yüzyıllardır tartışılıyor.

Eskişehir’in Mihalıççık ilçesindeki eski adı Sarıköy, bugünkü adı Yunusemre Mahallesi olan yer, onun mezarı olduğu yönündeki en güçlü iddialardan birini taşıyor. Ancak Karaman, Aksaray, Bursa, Manisa, Ankara-Nallıhan, Afyonkarahisar, Isparta, Erzurum, Sivas ve Ünye dahil Anadolu’nun birçok bölgesinde Yunus Emre’ye atfedilen mezar veya makam bulunuyor. Azerbaycan’da da adına izafe edilen bir makam mevcut.

Bu kadar çok makamın bulunması, bir bakıma Yunus’un Anadolu’da ne kadar geniş bir coğrafyada benimsendiğinin göstergesi kabul ediliyor.

M. Fuad Köprülü, Abdülbaki Gölpınarlı ve Faruk Kadri Timurtaş gibi önemli araştırmacılar Sarıköy’deki mezarın gerçek mezar olduğu görüşünü benimsedi. Buradaki mezar demiryolu çalışmaları nedeniyle 6 Mayıs 1946’da açıldı, kalıntılar geçici bir mezara nakledildi ve daha sonra yapılan anıt mezara taşındı. Bugünkü anıt mezar 1970’te düzenlenen alana getirildi.

Ölüm tarihi konusunda ise akademik kaynaklarda çoğunlukla 1320, bazı resmî ve uluslararası kayıtlarda 1321 kullanılıyor. UNESCO, Türkiye’nin önerisi ve Azerbaycan, Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya ile Özbekistan’ın desteğiyle Yunus Emre’nin ölümünün 700. yıl dönümünü 2021 anma programına aldı ve tarih aralığını 1241-1321 olarak kaydetti.

Türkiye de 2021’i “Yunus Emre ve Türkçe Yılı” ilan etti. Cumhurbaşkanlığı Genelgesi kapsamında Yunus’un Türkçe mirasını öne çıkarmak amacıyla “Dünya Dili Türkçe” başlığıyla yurt içinde ve yurt dışında etkinlikler düzenlendi.

Aradan yedi yüzyıldan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen Yunus Emre’nin şiirlerinin ilahi olarak okunması, kitaplarının yeniden yayımlanması, adına enstitüler, araştırma merkezleri ve kültür kurumları kurulması onun etkisinin yalnızca tarihî bir şahsiyet olarak kalmadığını gösteriyor.

Yunus Emre’nin hayatıyla ilgili doğum yeri, eğitimi, seyahatleri ve mezarı konusunda bugün bile cevaplanamamış sorular bulunuyor. Fakat tarihî açıdan daha açık olan bir gerçek var: 13. yüzyılın çalkantılı Anadolu’sında Türkçeyi güçlü bir şiir ve tasavvuf diline dönüştüren Yunus Emre, kendisinden sonraki yüzyılların dilini, tekke şiirini ve Anadolu irfanını derinden etkiledi.

Onu yüzyıllar sonra hâlâ hatırlatan şey yalnızca bir şair olarak yazdığı dizeler değil; insanın kendisini tanıması, nefsini terbiye etmesi, gönül kırmaması ve sevgiyi yaratılışın merkezinde görmesi üzerine kurduğu düşünce dünyası oldu.

Bu nedenle Yunus Emre, ölümünden yaklaşık yedi asır sonra da yalnız geçmişin bir şairi değil, Türkçenin ve Anadolu tasavvuf geleneğinin yaşayan ortak hafızalarından biri olmayı sürdürüyor.

BiziUnutma.com