Hz. Ali kimdir? İlk Müslümanlardan dördüncü halifeliğe uzanan hayatı

Ahmet Taş | Bizi Unutma

MEKKE / SUUDİ ARABİSTAN — Hz. Muhammed’in amcasının oğlu ve damadı olan Hz. Ali, İslam’ı ilk kabul edenlerden biri olarak çocukluğundan itibaren Peygamber’in yanında yetişti; daha sonra İslam devletinin dördüncü halifesi oldu ve 661 yılında Kûfe’de uğradığı saldırının ardından şehit edildi.

Yaklaşık altmış yıllık hayatı İslam tarihinin en kritik dönemleriyle iç içe geçti. Hicret gecesinde Hz. Muhammed’in yatağında kaldı, Bedir’den Hayber’e birçok savaşta yer aldı, Hudeybiye Antlaşması’nı kaleme aldı, Hz. Fâtıma ile evlendi ve Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin’in babası oldu. Hz. Peygamber’in vefatından sonra ilk üç halife döneminde ilmî bir otorite olarak öne çıkan Hz. Ali, 656’da halife seçildi; ancak beş yıllık yönetimi Cemel, Sıffîn ve Nehrevan gibi ağır iç çatışmalarla geçti.

Yaklaşık 600: Mekke’de doğdu, Hz. Muhammed’in evinde büyüdü

Tam adı Ali b. Ebî Tâlib el-Kureşî el-Hâşimî olan Hz. Ali’nin hicretten yaklaşık 22 yıl önce, miladi 600 yılı civarında Mekke’de doğduğu kabul edilir. Babası Hz. Muhammed’in amcası Ebû Tâlib, annesi ise Fâtıma bint Esed’di. Ebû Tâlib’in en küçük oğullarından biriydi.

Mekke’de yaşanan ekonomik sıkıntı ve kıtlık döneminde Hz. Muhammed, amcası Ebû Tâlib’in yükünü hafifletmek amacıyla küçük Ali’yi kendi himayesine aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Hz. Ali yaklaşık beş yaşından itibaren Hz. Muhammed’in evinde büyüdü.

Bu durum, onun hayatının yönünü belirleyen en önemli gelişmelerden biri oldu.

Hz. Muhammed’e peygamberlik görevi geldiğinde Ali henüz çocuk yaşlarındaydı. Kaynaklarda İslam’ı kabul ettiği sırada dokuz, on veya on bir yaşlarında olduğuna dair farklı rivayetler vardır. İslam’ı kabul edenlerin sıralaması konusunda Sünnî ve Şiî kaynaklarda farklı değerlendirmeler bulunsa da Hz. Ali’nin ilk Müslümanlardan biri olduğu konusunda görüş birliği vardır. Sünnî kaynaklarda çoğunlukla çocuklar arasında İslam’ı ilk kabul eden kişi olarak anılır.

Çocukluk döneminden itibaren Hz. Peygamber’in yanında bulunması, onun hem İslam’ın ilk vahiy dönemine hem de Mekke’de Müslümanlara yönelik baskılara doğrudan tanıklık etmesini sağladı.

622: Hicret gecesinde Hz. Peygamber’in yatağında kaldı

Mekke’de Müslümanlara yönelik baskıların artması ve Hz. Muhammed’in öldürülmesine yönelik planların yapılması üzerine Medine’ye hicret kararı alındı.

Hz. Peygamber Mekke’den ayrılırken Hz. Ali’ye son derece önemli bir görev verdi.

TDV’nin aktardığına göre Ali, Hz. Muhammed’in evde bulunduğu izlenimini sürdürmek amacıyla hicret gecesinde onun yatağında yattı. Hz. Peygamber’in yanında bulunan ve sahiplerine teslim edilmesi gereken emanetler de Ali’ye bırakıldı.

Hz. Ali emanetleri sahiplerine ulaştırdıktan sonra Mekke’den ayrıldı ve Kubâ’da Hz. Peygamber’e yetişti.

Medine döneminde aralarındaki aile bağı daha da güçlendi.

Hz. Ali, Hz. Muhammed’in kızı Hz. Fâtıma ile evlendi. TDV’ye göre evlilik hicretin ikinci yılının sonlarında, miladi 624 yılında gerçekleşti. Hz. Ali ekonomik açıdan oldukça mütevazı şartlara sahipti; rivayetlere göre mehir için elindeki zırhı veya bazı eşyalarını değerlendirdi. Evin eşyaları da son derece sadeydi.

Bu evlilikten Hz. Hasan, Hz. Hüseyin, Zeyneb ve Ümmü Külsûm dünyaya geldi; Muhsin isimli çocuklarının ise doğum sırasında veya küçük yaşta hayatını kaybettiğine ilişkin rivayetler bulunmaktadır. Hz. Muhammed’in nesli, Hz. Fâtıma ile Hz. Ali’nin çocukları Hasan ve Hüseyin üzerinden devam etti.

Bedir’den Hayber’e: Hz. Peygamber’in yanında geçen savaş yılları

Hz. Ali, Medine döneminde yalnız aile mensubu değil, Hz. Peygamber’in en yakın sahabilerinden ve önemli askerî isimlerinden biri olarak öne çıktı.

Bedir, Uhud, Hendek ve Hayber başta olmak üzere Hz. Muhammed’in gerçekleştirdiği hemen hemen bütün büyük seferlere katıldı. Uhud ve Huneyn’de yaralanmasına rağmen Hz. Peygamber’in yanında kaldığı, Hayber’in alınmasında önemli rol oynadığı tarih kaynaklarında aktarılır.

Tebük Seferi ise önemli bir istisnaydı. Hz. Muhammed bu sefere giderken Hz. Ali’yi Medine’de kendi vekili olarak bıraktı.

Ali’nin yalnız savaşçılığı değil, yazı ve idarî yeteneği de kullanıldı. Hz. Peygamber’e kâtiplik ve vahiy kâtipliği yaptı. 628 tarihli Hudeybiye Antlaşması’nın metnini yazan kişi de Hz. Ali’ydi. Daha sonra Yemen’e gönderilerek hem idarî hem de hukukî görevlerde bulundu.

Kur’an, hadis ve fıkıh alanlarındaki bilgisi de daha Hz. Peygamber döneminde dikkat çekti. TDV’nin değerlendirmesine göre Hz. Ali, sahabeler arasında özellikle Kur’an ve hukuk bilgisiyle öne çıkan otoritelerden biri oldu. Kendisine nispet edilen hadislerin toplam sayısı klasik hadis kaynaklarında 586 olarak verilir.

Hz. Muhammed 632’de vefat ettiğinde cenazenin yıkanması ve defin hazırlıklarında görev alan yakınlarından biri de Hz. Ali’ydi.

632–656: İlk üç halife dönemindeki yeri ve hilafet tartışması

Hz. Muhammed’in vefatının ardından Müslüman toplumun yönetimini kimin üstleneceği, İslam tarihinin en önemli tartışmalarından birine dönüştü.

Medine’de yapılan görüşmeler sonucunda Hz. Ebû Bekir ilk halife seçildi. TDV’de yer alan rivayetlere göre Hz. Ali başlangıçta biat etmedi; Hz. Fâtıma’nın yaklaşık altı ay sonraki vefatının ardından Ebû Bekir’e biat etti.

Bu konu Sünnî ve Şiî geleneklerde farklı değerlendirilir.

Şiî geleneğe göre Hz. Muhammed, Gadîr-i Hum denilen yerde yaptığı konuşmayla Hz. Ali’yi kendisinden sonraki imam ve lider olarak göstermişti. Sünnî kaynaklar Gadîr-i Hum’daki konuşmaya ilişkin rivayetlerin önemli bölümünü kabul etmekle birlikte buradaki “mevlâ” ifadesini siyasi halef tayini olarak yorumlamaz. Dolayısıyla anlaşmazlık çoğunlukla olayın varlığından çok ne anlama geldiği üzerinde yoğunlaşır.

Hz. Ali, Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman dönemlerinde büyük bir idarî makam üstlenmedi. Buna karşılık özellikle fıkhî ve dinî meselelerde görüşüne başvurulan önemli bir danışman olarak kabul edildi. Hz. Ömer’in ölümünden önce yeni halifeyi belirlemek için oluşturduğu altı kişilik şûranın üyelerinden biri de Hz. Ali’ydi.

Hz. Osman döneminde bazı yönetim uygulamalarını eleştirmekle birlikte ona karşı başlayan silahlı isyanı desteklemedi. İsyancıları vazgeçirmeye çalıştı; kuşatma sırasında oğulları Hasan ve Hüseyin’i Hz. Osman’ın evinin korunmasına yardımcı olmaları için gönderdi. Ancak isyan engellenemedi ve Hz. Osman 656 yılında öldürüldü.

Bu ölüm, Hz. Ali’nin bütün hilafet dönemini şekillendirecek büyük iç savaşın başlangıcı oldu.

656: Dördüncü halife seçildi, yönetim merkezini Kûfe’ye taşıdı

Hz. Osman’ın öldürülmesinden sonra Medine’de yeni halifenin belirlenmesi gündeme geldi.

Hz. Ali başlangıçta görevi kabul etmek konusunda isteksiz davranmasına rağmen yapılan ısrarlar üzerine 656 yılında halifeliği kabul etti. Böylece Sünnî gelenekte Hulefâ-yi Râşidîn’in, yani dört büyük halifenin sonuncusu oldu. Şiî gelenekte ise Hz. Ali aynı zamanda birinci imamdır.

Yeni halifenin karşısındaki en büyük sorun, Hz. Osman’ın katillerinin bulunması ve cezalandırılmasıydı. Ancak Medine’deki siyasi ve askerî ortam son derece karışıktı ve cinayetin failleri konusunda açık bir tablo yoktu.

Hz. Âişe ile sahabelerden Talha b. Ubeydullah ve Zübeyr b. Avvâm, Hz. Osman’ın katillerinin cezalandırılması talebiyle hareket etti. Taraflar 9 Aralık 656’da Basra yakınlarında Cemel Vakası olarak bilinen savaşta karşı karşıya geldi.

Hz. Ali’nin ordusu savaşı kazandı. Talha ve Zübeyr hayatını kaybetti. Hz. Âişe ise savaşın ardından Hz. Ali tarafından koruma altında Medine’ye gönderildi. Kaynaklar Hz. Ali’nin çatışmada ölen Müslümanlar nedeniyle büyük üzüntü duyduğunu aktarır.

Cemel’den sonra Hz. Ali, Kûfe’yi yönetim merkezi haline getirdi. Böylece İslam devletinin siyasi merkezi bir süre için Medine’den Irak’a taşınmış oldu.

657–658: Sıffîn, hakem olayı ve Hâricîlerin ortaya çıkışı

Hz. Ali’nin karşısındaki diğer büyük siyasi güç Şam Valisi Muâviye b. Ebû Süfyân idi.

Hz. Osman’ın akrabası olan Muâviye, onun katilleri cezalandırılmadan Hz. Ali’ye biat etmeyeceğini bildirdi. Anlaşmazlık sonunda iki Müslüman ordusunu 657 yılında Sıffîn’de karşı karşıya getirdi.

Aylar süren çatışmaların sonunda Muâviye’nin tarafı Kur’an’ın hakemliğine başvurulmasını önerdi. Hz. Ali bunun siyasi bir taktik olduğunu düşünmesine rağmen kendi ordusundaki bir grubun baskısıyla hakem kararını kabul etmek zorunda kaldı.

Fakat bu kez aynı ordudaki bazı kişiler Hz. Ali’yi insanların hakemliğini kabul etmekle suçladı.

“Hüküm yalnız Allah’ındır” sloganıyla ordudan ayrılan bu grup daha sonra Hâricîler adıyla anılacaktı.

Hz. Ali başlangıçta onları ikna etmeye çalıştı. Bir bölümü geri döndü ancak radikalleşen kesim şiddet eylemlerine başladı. Bunun üzerine iki taraf 17 Temmuz 658’de Nehrevan’da karşılaştı. Hâricîlerin büyük bölümü savaşta öldürüldü.

Bu gelişme Hz. Ali’nin siyasi gücünü daha da zayıflattı. Savaşlardan yorulan Irak kuvvetlerinden Muâviye’ye karşı yeni bir sefer için istediği desteği almakta zorlandı.

Yaklaşık beş yıllık hilafetinin önemli bölümü, Müslüman topluluk içindeki çatışmaların durdurulmasına çalışmakla geçti.

661: Sabah namazında saldırıya uğradı ve şehit oldu

Nehrevan’dan kurtulan Hâricîler arasında Hz. Ali’ye karşı büyük öfke vardı.

Kaynaklara göre Hâricî Abdurrahman b. Mülcem, Hz. Ali’yi öldürmek amacıyla Kûfe’ye geldi. Olayın tarihine ilişkin rivayetler 17 veya 19 Ramazan 40 arasında değişmektedir.

Hz. Ali, Kûfe Camii’nde sabah namazı sırasında zehirli olduğu belirtilen bir kılıç veya hançerle başından ağır biçimde yaralandı. Aldığı yaranın etkisiyle iki gün sonra, kaynakların farklı hesaplamalarına göre 19 veya 21 Ramazan 40’ta, Ocak 661’de hayatını kaybetti.

Rivayetlerde Hz. Ali’nin ölüm döşeğinde dahi saldırganına karşı ölçülü davranılmasını istediği; kendisi ölürse yalnız kısas uygulanmasını, işkence veya toplu intikam yoluna başvurulmamasını söylediği aktarılır.

Defin yerinin başlangıçta güvenlik gerekçesiyle gizli tutulduğu yönünde rivayetler vardır. Bugün Irak’ın Necef kentindeki İmam Ali Türbesi, Hz. Ali’nin kabrinin bulunduğu yer olarak kabul edilmektedir. Necef zaman içinde özellikle Şiî İslam dünyasının en önemli dinî merkezlerinden biri haline geldi.

Hz. Ali’nin ölümünden sonra Kûfe’de oğlu Hz. Hasan’a biat edildi. Hz. Hasan yaklaşık altı ay sonra yeni bir iç savaş yaşanmaması amacıyla Muâviye ile anlaşarak hilafetten çekildi. Böylece Râşid Halifeler dönemi sona ererken Emevî yönetimi başladı.

Hz. Ali’nin İslam tarihindeki yeri neden bu kadar önemli?

Hz. Ali, Sünnî ve Şiî geleneklerin her ikisinde de İslam tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biridir; ancak siyasi ve dinî konumu konusunda iki gelenek farklı değerlendirmelere sahiptir.

Sünnî İslam’da Hz. Ali; ilk Müslümanlardan, aşere-i mübeşşereden, Hz. Peygamber’in damadı ve Ehl-i Beyt mensubu, büyük âlim ve dördüncü Râşid Halife olarak kabul edilir.

Şiî İslam’da ise bunlara ek olarak Hz. Muhammed’den sonra ümmetin meşru lideri ve birinci imam kabul edilir. Bu anlayış, Şiî imamet düşüncesinin temelini oluşturur. Gadîr-i Hum hadisesi de bu görüşün başlıca dayanaklarından biridir.

Bununla birlikte her iki gelenekte ortak olan çok geniş bir alan vardır: Hz. Ali’nin Hz. Muhammed’e yakınlığı, İslam’ı erken yaşta kabul etmesi, cesareti, Ehl-i Beyt içindeki konumu ve Kur’an ile fıkıh bilgisindeki üstünlüğü.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Sünnî ve Şiî kaynakların Hz. Ali’nin ilim, takvâ, ihlâs, fedakârlık, şefkat ve cesaret açısından müstesna bir yere sahip olduğu konusunda büyük ölçüde birleştiğini belirtmektedir. Aynı zamanda ona sonraki yüzyıllarda çok sayıda söz, şiir ve olağanüstü hikâye nispet edildiği için tarihî Hz. Ali ile sonradan oluşan menkıbeleri birbirinden ayırmanın gerekli olduğuna dikkat çekilmektedir.

Hz. Ali’nin hayatı yaklaşık 600 yılında Mekke’de başladı; Hz. Muhammed’in evinde geçen çocukluk, İslam’ın ilk yılları, hicret, Hz. Fâtıma ile kurduğu aile, Bedir’den Hayber’e savaşlar ve yıllar süren ilmî faaliyetlerle devam etti.

Hayatının son beş yılı ise Müslümanların kendi aralarında yaşadığı en ağır siyasi sınavların merkezinde geçti.

Kendisinden sonra oğulları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin, İslam tarihinin en önemli isimleri arasında yer aldı. Hz. Hüseyin’in 680 yılında Kerbelâ’da şehit edilmesi, Hz. Ali ailesinin tarih içindeki yerini daha da belirleyici hale getirdi.

Bugün Hz. Ali’nin adı yalnız tarih kitaplarında değil; dünyanın farklı coğrafyalarında milyonlarca Müslümanın verdiği isimlerde, camilerde, ilmî geleneklerde, tasavvuf kültüründe ve Ehl-i Beyt sevgisinde yaşamaya devam ediyor.

Onu anlamak ise yalnızca savaşlardaki cesaretini değil; Hz. Peygamber’in yanında yetişen çocuğu, Hz. Fâtıma’nın eşini, Hasan ile Hüseyin’in babasını, hukuk ve Kur’an âlimini ve sonunda Müslümanlar arasındaki büyük siyasi parçalanmanın ortasında kalan halifeyi birlikte değerlendirmeyi gerektiriyor.

BiziUnutma.com