Sultan Alparslan kimdir? Hayatı, Malazgirt Zaferi ve bıraktığı miras

Ahmet Taş | Bizi Unutma

REY / BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ — Büyük Selçuklu Devleti’nin ikinci sultanı Alparslan, 11. yüzyılda Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyada Selçuklu hâkimiyetini güçlendiren ve 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu tarihinin yönünü değiştiren hükümdar olarak tarihe geçti.

Tam adı Ebû Şücâ Adudüddevle Alparslan Muhammed b. Dâvûd olan hükümdar, yalnız Malazgirt Meydan Muharebesi’yle değil; Horasan’daki askerî başarıları, Ani’nin fethi, Kafkasya seferleri, devlet teşkilatının güçlendirilmesi ve veziri Nizâmülmülk ile kurduğu yönetim düzeniyle de Büyük Selçuklu tarihinin en etkili isimlerinden biri oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi, Alparslan’ı 1064-1072 yılları arasında hüküm süren Büyük Selçlu Devleti’nin ikinci hükümdarı olarak tanımlıyor.

Çağrı Bey’in oğlu olarak Horasan’da yetişti

Sultan Alparslan’ın babası, Büyük Selçuklu Devleti’nin kuruluşunda belirleyici rol oynayan Horasan Meliki Çağrı Bey’di. Doğum yılı konusunda tarihî kaynaklarda farklı tarihler bulunuyor. Bazı Orta Çağ tarihçileri 1032-1033 yıllarını verirken, TDV’de İbnü’l-Esîr’in aktardığı bilgiler ve Alparslan’ın genç yaşta üstlendiği askerî görevler dikkate alınarak 20 Ocak 1029 tarihi güçlü ihtimallerden biri olarak gösteriliyor.

Alparslan henüz genç yaşta askerî sorumluluk almaya başladı. Babasının hastalandığı bir dönemde Gazneli saldırılarına karşı kuvvetleri yönetmesi, ardından Karahanlılar ve Gazneliler’e karşı elde ettiği başarılar onun Selçuklu hanedanı içindeki itibarını artırdı.

Çağrı Bey’in 1059’da ölümü üzerine Horasan Meliki olan Alparslan, yalnız bir eyalet yöneticisi değil, Selçuklu tahtının gelecekteki güçlü adaylarından biri haline geldi.

Amcası Sultan Tuğrul Bey’in 1063’te çocuğu olmadan ölmesi, hanedan içinde ciddi bir taht mücadelesi başlattı. Vezir Amîdülmülk el-Kündürî, Çağrı Bey’in diğer oğlu Süleyman’ı tahta çıkarmaya çalıştı. Kutalmış, Kavurd ve İnanç Yabgu gibi hanedan mensupları da hükümdarlık üzerinde hak iddia etti.

Alparslan rakiplerini etkisiz hale getirdikten sonra Rey’e girdi, adına hutbe okuttu ve sikke bastırdı. Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh da 27 Nisan 1064’te hükümdarlığını resmen tanıdı. Böylece Alparslan, Büyük Selçuklu Devleti’nin ikinci sultanı oldu.

Nizâmülmülk ile güçlü bir devlet düzeni kurdu

Alparslan’ın hükümdarlığında en önemli isimlerden biri büyük devlet adamı Nizâmülmülk oldu.

Alparslan, tahta çıktıktan sonra Kündürî’nin yerine Nizâmülmülk’ü vezirliğe getirdi. Nizâmülmülk daha sonra Melikşah döneminde de görevini sürdürecek ve Selçuklu devlet teşkilatının kurumsallaşmasında belirleyici rol oynayacaktı.

Alparslan’ın siyaseti iki temel eksene dayanıyordu: doğuda Selçuklu hâkimiyetini ve asayişi korumak, batıda ise yeni fetih alanları açmak.

TDV’ye göre Anadolu’nun yaylaları, Orta Asya’dan Selçuklu topraklarına gelen Türkmen toplulukları için uygun yeni yerleşim alanları olarak görülüyordu. Bu nedenle Türkmenlerin Bizans sınırlarına yönlendirilmesi yalnız bağımsız akınların sonucu değil, giderek Selçuklu devlet siyasetinin bir parçası haline geldi.

Alparslan 1065’te Hârizm ve Mangışlak yönüne sefer düzenleyerek ticaret yollarında güvenliği tehdit eden unsurları etkisiz hale getirdi. Kıpçaklar üzerinde otorite kurdu, Mâverâünnehir yönünde ilerledi ve atası Selçuk Bey’in Cend’deki mezarını ziyaret etti.

1066 yılında ise oğlu Melikşah’ı veliaht ilan etti. Böylece ölümünden sonra yaşanabilecek taht kavgasını mümkün olduğunca önceden kontrol altına almaya çalıştı.

Ani’nin fethi Alparslan’ın ilk büyük batı başarısı oldu

Alparslan’ın hükümdar olduktan sonraki ilk büyük hedeflerinden biri Kafkasya ve Doğu Anadolu oldu.

1064 yılında Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden ilerleyen Selçuklu kuvvetleri Ahılkelek’i ele geçirdi. Ardından Bizans’ın doğudaki en güçlü savunma merkezlerinden biri kabul edilen Ani kuşatıldı.

Bir aydan uzun süren çatışmaların ardından şehir 16 Ağustos 1064’te Selçukluların eline geçti.

Ani’nin fethi dönemin İslam ve Hıristiyan dünyasında geniş yankı uyandırdı. Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh, başarı nedeniyle Alparslan’a “Ebü’l-feth”, yani “fetihlerin babası” anlamına gelen lakabı verdi. Kars Prensi Gagik de daha sonra Alparslan’ın hâkimiyetini tanıdı.

Alparslan 1068’de yeniden Kafkasya’ya çıktı. Tiflis, Kartli, Arrân, Gence ve çevresindeki yerel yönetimler üzerinde Selçuklu nüfuzu genişledi.

Bu sırada bağımsız hareket eden Türkmen kuvvetleri de Anadolu’nun iç kesimlerine kadar ilerliyordu. Konya, Niksar ve başka bölgelerdeki akınlar Bizans’ın doğu sınırlarını giderek daha fazla baskı altına aldı.

Bizans tahtına 1068’de geçen IV. Romanos Diogenes, Selçuklu ilerleyişini durdurmayı hükümdarlığının temel hedeflerinden biri haline getirdi.

Malazgirt’e giden yol beklenmedik şekilde açıldı

Alparslan’ın 1070-1071 seferinin başlangıçtaki asıl hedefinin Bizans olmadığı konusunda tarihçiler büyük ölçüde birleşiyor.

Sultan, Suriye üzerinden Mısır’a ilerlemek ve Şiî Fâtımî hâkimiyetini zayıflatarak Abbâsî halifeliği etrafında siyasi-dinî birliği güçlendirmek istiyordu. Encyclopaedia Iranica da 1070-1071 seferinin asıl yönünün Mısır olduğunu belirtiyor.

Alparslan Halep civarındayken Romanos Diogenes’in büyük bir orduyla Anadolu’nun doğusuna ilerlediği haberini aldı.

Bizans imparatorunun hedefi yalnız Türk akınlarını durdurmak değildi. Kaynaklara göre Romanos, doğrudan Selçuklu merkezlerine ilerleyerek tehdidi tamamen ortadan kaldırmayı planlıyordu.

Alparslan bunun üzerine Suriye seferini yarıda bırakarak kuzeye yöneldi.

Ordu sayıları konusunda Orta Çağ kaynakları birbirinden oldukça farklı ve kimi zaman abartılı rakamlar veriyor. TDV’deki Malazgirt maddesi Bizans ordusu için yaklaşık 200 bin, Selçuklu ordusu için yaklaşık 50 bin kişilik tahminleri aktarırken, modern tarihçilikte kesin rakamlar konusunda ihtiyatlı davranılıyor. Kesin olan, Bizans ordusunun Selçuklu kuvvetlerinden sayıca üstün ve etnik bakımdan oldukça karmaşık olduğudur.

Bizans ordusunda Rumların yanı sıra Ermeni, Gürcü, Frank-Norman, Slav, Bulgar, Peçenek, Uz ve başka unsurlar bulunuyordu.

26 Ağustos 1071: Malazgirt Zaferi

İki ordu 26 Ağustos 1071 Cuma günü Malazgirt Ovası’nda karşı karşıya geldi.

Alparslan savaş öncesinde Bizans tarafına bir elçilik heyeti gönderdi. Barış teklifi Romanos Diogenes tarafından kabul edilmedi.

Klasik İslam kaynaklarında Alparslan’ın savaş günü beyaz bir elbise giydiği ve bunu ölmesi halinde kefeni olarak gördüğünü söylediği rivayet edilir. Askerlerinin karşısına çıkarak kendisinin de onlarla birlikte savaşacağını bildirdiği aktarılır.

Selçuklu ordusunun en önemli avantajlarından biri hareket kabiliyetiydi.

Hafif süvari birlikleri, Türk savaş geleneğinde kullanılan sahte geri çekilme ve kuşatma taktiğini uyguladı. Selçuklu merkez kuvvetleri geri çekiliyormuş gibi davranırken Bizans birlikleri peşlerinden ilerledi. Daha sonra kanatlardaki Türk süvarileri devreye girerek Bizans ordusunu çevreledi.

Bizans ordusundaki komuta sorunları ve bazı birliklerin savaş alanından ayrılması da bozgunu hızlandırdı.

Savaşın sonunda Bizans ordusu ağır yenilgiye uğradı ve tarihte çok az görülen bir olay gerçekleşti:

Bizans İmparatoru Romanos Diogenes savaş meydanında esir alındı.

Malazgirt Zaferi, tarihçiler tarafından Anadolu’nun Türkleşmesi ve daha sonraki Türk devletlerinin kurulması açısından en önemli dönüm noktalarından biri kabul ediliyor. TDV, savaşın Anadolu’nun Türkler tarafından fethinin önünü açtığını belirtirken, Türk Tarih Kurumu kaynakları da zafer sonrası Türk aşiretlerinin Anadolu’ya gelişinin ve yerleşmesinin hızlandığını vurguluyor.

Esir Bizans imparatoruna gösterdiği muamele tarihe geçti

Malazgirt’in dikkat çekici yönlerinden biri yalnız zafer değil, Alparslan’ın mağlup imparatora karşı tutumuydu.

İslam, Bizans, Ermeni ve Süryânî kaynaklarının ortak çizgisinde Romanos Diogenes’in sıradan bir savaş esiri gibi aşağılanmadığı aktarılıyor.

TDV’ye göre Alparslan imparatora bir konuk hükümdar muamelesi yaptı; onu yanına oturttu ve iki hükümdar arasında bir barış anlaşması yapıldı.

Encyclopaedia Britannica’nın eski Alparslan maddesinde de sultanın Romanos’a cömert davrandığı ve anlaşmadan sonra onu hediyeler ve askerî refakat eşliğinde serbest bıraktığı aktarılıyor.

Ancak anlaşma uzun ömürlü olmadı.

Romanos Diogenes, İstanbul’a dönmeden Bizans tahtından indirildi. Daha sonra rakipleri tarafından yakalandı, gözlerine mil çekildi ve 1072’de öldü.

Alparslan’ın Romanos’un başına gelenleri öğrendiğinde üzüldüğü ve anlaşmanın geçersiz hale gelmesi üzerine Türk kumandanlarına Anadolu’da ilerleme emri verdiği aktarılıyor.

Bu gelişme Malazgirt’in etkisini daha da büyüttü.

Merkezî Bizans otoritesinin Anadolu’da zayıflamasıyla Türkmenler için yeni yerleşim ve fetih alanları açıldı. Saltuk, Mengücük, Dânişmend ve Artuk gibi beylerin faaliyetleri, sonraki dönemin siyasi haritasının oluşmasına katkı sağladı.

Adaleti, affediciliği ve sosyal politikalarıyla da tanındı

Alparslan yalnız savaşçı kimliğiyle anlatılan bir hükümdar değildi.

Dönemin kaynakları onun heybetli ve cesur olduğu kadar adaletli ve affedici bir hükümdar olduğunu da vurguluyor.

Taht mücadelesine giren ağabeyi Kavurd’u birden fazla kez affetmesi ve Malazgirt’te mağlup ettiği Romanos Diogenes’e karşı gösterdiği muamele bu yönünün örnekleri arasında gösteriliyor.

TDV kaynaklarında Alparslan’ın sarayında yoksullar için yemek dağıtılan bir imaret bulunduğu, ihtiyaç sahiplerine düzenli yardım yapıldığı ve fethedilen bölgelerde camilerin kurulmasına önem verdiği aktarılıyor.

İmar, eğitim, bilim ve kültür faaliyetlerinin önemli bir bölümünü ise Nizâmülmülk aracılığıyla yürüttü.

Selçuklu devlet düzeninin bilim ve eğitim kurumlarıyla güçlenmesi, Alparslan döneminde ivme kazandı ve Melikşah döneminde Nizâmiye medreseleri başta olmak üzere daha kurumsal bir yapıya dönüştü.

Bir kale kumandanının hançeriyle hayatını kaybetti

Malazgirt’ten yalnız yaklaşık 15 ay sonra Sultan Alparslan’ın hayatı beklenmedik biçimde sona erdi.

1072’de Karahanlılar üzerine büyük bir doğu seferine çıktı.

Selçuklu ordusu Ceyhun Nehri’ni geçtikten sonra Berzem veya Barzem olarak anılan bir kale ele geçirildi. Kale kumandanı Yusuf el-Hârezmî, esir edilerek Alparslan’ın huzuruna getirildi.

Kaynaklara göre Yusuf, serbest bırakıldığı veya sultana yaklaştırıldığı sırada üzerinde sakladığı bir hançerle Alparslan’a saldırdı.

Sultan ağır yaralandı.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Alparslan’ın saldırıdan dört gün sonra, 24 Kasım 1072’de hayatını kaybettiğini bildiriyor.

Akademik araştırmalar da ölüm tarihini 24 Kasım 1072 olarak verir ve naaşının oğlu Melikşah tarafından Merv’e götürülerek defnedildiğini belirtir.

TİKA’nın Sultan Alparslan’ın mezarını araştırmaya yönelik arkeolojik çalışmalarına ilişkin açıklamasına göre tarihî kaynaklar, onun Merv’de babası Çağrı Bey’in de bulunduğu bir türbe alanına defnedildiğini bildiriyor; ancak mezarın kesin yeri günümüzde tam olarak belirlenebilmiş değil.

Alparslan ölmeden önce devlet adamlarından oğlu Melikşah’a bağlılıklarını sürdürmelerini istedi.

Böylece Büyük Selçuklu tahtına Melikşah geçti.

Alparslan’ın bıraktığı miras Anadolu’nun kaderini değiştirdi

Sultan Alparslan yalnız yaklaşık sekiz yıl Büyük Selçuklu tahtında kaldı.

Fakat bu kısa hükümdarlık dönemi, Türk ve dünya tarihinin en etkili dönemlerinden biri oldu.

Alparslan tahta çıktığında Selçuklu Devleti hâlâ hanedan içi mücadelelerle karşı karşıyaydı. Ölümüne gelindiğinde ise Ceyhun’dan Orta Doğu’ya, Kafkasya’dan Anadolu sınırlarına kadar geniş bir coğrafyada güçlü bir imparatorluk ortaya çıkmıştı.

En büyük tarihî mirası kuşkusuz Malazgirt’ti.

Malazgirt Zaferi Anadolu’nun bir gecede tamamen Türk hâkimiyetine girmesi anlamına gelmedi. Ancak Bizans’ın doğudaki askerî üstünlüğünü ağır biçimde sarstı, Türkmen göç ve fetihlerinin önündeki büyük engellerden birini kaldırdı ve sonraki yıllarda Anadolu’da Türk siyasi yapılarının kurulmasını hızlandırdı. Encyclopaedia Iranica da Romanos’un yenilgisi, esareti ve ardından tahttan indirilmesinin Bizans açısından ağır sonuçlar doğurduğunu, Türk akın ve yerleşiminin önünü açtığını vurguluyor.

Bu nedenle Sultan Alparslan’ın adı, ölümünden yaklaşık bin yıl sonra dahi Anadolu’nun siyasi ve kültürel tarihinde yaşamaya devam ediyor.

O, tarihte yalnız Malazgirt’te Bizans imparatorunu mağlup eden bir askerî kumandan olarak değil; Büyük Selçuklu Devleti’ni güçlendiren, Türkmenlerin batıya yönelişine siyasi zemin hazırlayan ve Anadolu’nun sonraki yüzyıllarını şekillendiren hükümdarlardan biri olarak hatırlanıyor.

BiziUnutma.com