Hz. Hatice kimdir? İlk mümin, Hz. Muhammed’in eşi ve İslam’daki yeri

Ahmet Taş | Bizi Unutma

MEKKE, SUUDİ ARABİSTAN — Hz. Muhammed’in ilk eşi ve ona iman eden ilk kişi olan Hz. Hatice bint Huveylid, İslam’ın Mekke’deki en zor yıllarında ailesi, serveti ve desteğiyle Hz. Peygamber’in yanında yer aldı.

İslam tarihinin “Ümmü’l-mü’minîn” yani müminlerin anneleri olarak anılan isimlerinden Hz. Hatice, yalnız Hz. Muhammed’in eşi olmasıyla değil; ticaret hayatındaki konumu, ilk vahiy gecesindeki tavrı, Müslümanlara yönelik baskılar sırasında gösterdiği dayanışma ve Hz. Peygamber’in çocuklarının büyük bölümünün annesi olmasıyla da İslam tarihinin merkezindeki şahsiyetlerden biri kabul ediliyor. TDV İslâm Ansiklopedisi, onun miladi 556 civarında Mekke’de doğduğunu ve 620 yılında vefat ettiğini kaydediyor.

Mekke’nin “Tâhire” diye tanıdığı Hatice bint Huveylid

Tam adı Hatice bint Huveylid b. Esed b. Abdüluzzâ b. Kusay el-Kureşiyye olan Hz. Hatice, Kureyş’in Benî Esed koluna mensuptu. Babası Huveylid b. Esed Mekke’nin ileri gelenlerinden, annesi ise Fâtıma bint Zâide idi. Hz. Hatice’nin soyu Kusay b. Kilâb’da Hz. Muhammed’in soyu ile birleşiyordu.

İslamiyet’ten önceki dönemde iffeti ve itibarı nedeniyle “Tâhire”, yani temiz ve iffetli kadın lakabıyla tanındığı aktarılıyor. Daha sonraki İslam kültüründe kullanılan “Hatîcetü’l-Kübrâ” ifadesindeki “Kübrâ” ise onun Hz. Peygamber’in ilk ve yaşça en büyük eşi olmasına atıfla yaygınlaştı.

Hz. Muhammed’le evlenmeden önce iki evlilik yaptığı klasik kaynaklarda yer alıyor. TDV’ye göre ilk eşinin Ebû Hâle Hind b. Zürâre, diğer eşinin ise Atîk b. Âbid olduğu yönündeki rivayetler öne çıkıyor; ancak bu iki evliliğin sırası konusunda kaynaklarda farklı anlatımlar bulunuyor. Bu evliliklerden çocuklarının olduğu da aktarılıyor.

Eşlerini kaybettikten sonra Mekke’nin ileri gelenlerinden kendisine yapılan evlilik tekliflerini kabul etmediği, bunun yerine ticaret faaliyetlerini sürdürdüğü belirtiliyor.

Ticaret hayatı Hz. Muhammed’le yollarını birleştirdi

Hz. Hatice, Mekke toplumunda kendi malıyla ticaret yapan varlıklı kişiler arasında yer alıyordu. Doğrudan uzun ticaret yolculuklarına çıkmak yerine sermayesini güvenilir kişiler aracılığıyla işletiyor, elde edilen kazanç üzerinden ortaklık kuruyordu.

Bu süreçte çevresinde “el-Emîn”, yani güvenilir kişi olarak tanınan genç Muhammed b. Abdullah’ın adı kendisine ulaştı.

TDV kayıtlarına göre Hz. Hatice, Hz. Muhammed’le ticari bir ortaklık yaptı ve Şam tarafına gerçekleştirilen kervan yolculuğunda hizmetkârı Meysere’yi de onunla gönderdi. Yolculuğun ardından ticaretin başarısı ve Meysere’nin Hz. Muhammed’in ahlakı hakkındaki anlatımları, Hz. Hatice’nin onunla evlenme düşüncesinde etkili oldu.

Evlilik teklifinin doğrudan Hz. Hatice tarafından veya arkadaşı Nefîse bint Ümeyye aracılığıyla iletildiğine ilişkin farklı rivayetler bulunuyor.

Hz. Muhammed bu sırada yaklaşık 25 yaşındaydı. Hz. Hatice’nin yaşı konusunda ise kaynaklar aynı rakamı vermiyor. En yaygın rivayet onun yaklaşık 40 yaşında olduğu yönünde. Bunun yanında 37 veya 28 yaşında olduğuna ilişkin erken dönem rivayetleri de mevcut. TDV, kırk yaş rivayetini yaygın görüş olarak aktarırken diğer yaşların da kaynaklarda bulunduğuna dikkat çekiyor. Bu nedenle “Hz. Hatice kesin olarak 40 yaşındaydı” ifadesi yerine kaynaklardaki farklılığı belirtmek daha doğru.

Nikâhın ardından yaklaşık 25 yıl sürecek bir evlilik başladı. Hz. Hatice hayattayken Hz. Muhammed başka bir kadınla evlenmedi.

Hz. Peygamber’in çocuklarının büyük bölümünün annesiydi

Hz. Muhammed ile Hz. Hatice’nin aile hayatında çocukların önemli bir yeri vardı.

Kaynaklarda ilk çocuklarının Kāsım olduğu aktarılıyor. Hz. Muhammed’in “Ebü’l-Kāsım” künyesi de oğlundan geliyordu. Kāsım küçük yaşta hayatını kaybetti.

Ardından Zeyneb, Rukıyye, Ümmü Külsûm ve Fâtıma dünyaya geldi. Oğulları Abdullah’ın “Tayyib” ve “Tâhir” adlarıyla da anıldığı; bazı eski kaynaklarda bunların ayrı çocuklar olduğu yönünde farklı rivayetler bulunduğu belirtiliyor. TDV, çocukların sayısı ve bazı isimleri konusunda erken kaynakların tamamen aynı bilgiyi vermediğine dikkat çekiyor.

Hz. Muhammed’in Mâriye el-Kıbtiyye’den doğan İbrahim dışındaki çocuklarının annesi Hz. Hatice’ydi. Peygamber nesli ise kızları arasında özellikle Hz. Fâtıma üzerinden devam etti.

Ailenin oğullarını küçük yaşta kaybetmesi, Hz. Hatice’nin hayatındaki ağır imtihanlardan biri oldu. Buna rağmen onun İslam öncesi dönemde putlara adak adadığı gibi bazı modern eserlerde aktarılan iddiaların erken İslam kaynaklarında karşılığının olmadığı da TDV maddesinde özellikle belirtiliyor.

İlk vahiy gecesinde Hz. Muhammed’i teselli eden kişi oldu

Hz. Hatice’nin İslam tarihindeki en belirleyici rolü 610 yılında ilk vahyin geldiği gece ortaya çıktı.

Hz. Muhammed peygamberlikten önce Mekke yakınlarındaki Nur Dağı’nda bulunan Hira Mağarası’na çekiliyor, burada inziva ve tefekkürle vakit geçiriyordu. Hz. Hatice bu dönemlerde eşinin ihtiyaçlarıyla ilgileniyor, eve dönüşü geciktiğinde onun durumunu kontrol ettiriyordu.

Ramazan ayında Hira’da Cebrâil’in gelmesi ve Alak sûresinin ilk ayetlerini bildirmesiyle ilk vahiy gerçekleşti. Yaşadığı olayın ağırlığı altında eve dönen Hz. Muhammed, Hz. Hatice’den kendisini örtmesini istedi ve endişesini anlattı.

Hz. Hatice’nin verdiği cevap, Sahih-i Buhârî’nin ilk vahiy rivayetinin en dikkat çekici bölümlerinden biri olarak günümüze ulaştı.

“Allah seni asla utandırmaz.”

Ardından eşinin akrabalarını gözettiğini, muhtaçlara yardım ettiğini, misafiri ağırladığını ve haksızlığa uğrayanların yanında yer aldığını hatırlatarak yaşadığı olayın kötü bir sonuca işaret etmeyeceğini söyledi. Diyanet’in Hadislerle İslâm çalışması da ilk vahiy sırasında Hz. Hatice’nin Hz. Muhammed’i bu ifadelerle sakinleştirdiğini aktarıyor.

Hz. Hatice daha sonra eşini amcasının oğlu Varaka b. Nevfelin yanına götürdü. Tevrat ve İncil hakkında bilgi sahibi olduğu belirtilen Varaka, anlatılanları dinledikten sonra gelen varlığın Hz. Musa’ya da vahiy getiren melek olduğunu söyledi ve Hz. Muhammed’in kavmi tarafından çıkarılacağı zor günlerin geleceğini haber verdi.

Bu olayın ardından Hz. Hatice, Hz. Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğuna iman etti.

Bu nedenle klasik İslam kaynaklarında Hz. Muhammed’e iman eden ilk insan ve ilk Müslüman olarak Hz. Hatice kabul edilir.

İslam’ın ilk yıllarında malıyla ve hayatıyla destek verdi

İslam’ın ilk yıllarında Müslümanların sayısı son derece azdı.

Hz. Hatice, Hz. Peygamber ve Hz. Ali’nin birlikte ibadet ettiklerine ilişkin erken rivayetler bulunuyor. Abdullah b. Mes‘ûd’a nispet edilen bir rivayette de Hz. Muhammed, Hz. Ali ve Hz. Hatice’nin Kâbe çevresinde beraber ibadet ederken görüldüğü aktarılıyor.

Ancak Hz. Hatice’nin desteği yalnız manevi değildi.

Mekke’de Müslümanlara yönelik baskılar arttıkça Hz. Muhammed’in faaliyetlerini sürdürebilmesi için maddi imkânlarını da kullandı. TDV, Hz. Hatice’nin servetini İslam davası uğrunda harcamaktan geri durmadığını belirtiyor.

Bu destek en ağır biçimde Şi‘bü Ebî Tâlib boykotu sırasında görüldü.

Kureyş’in Hâşimoğulları ve Müslümanlara yönelik sosyal ve ekonomik boykotu yaklaşık 617-620 yılları arasında devam etti. Alışverişin, evlilik ilişkilerinin ve toplumsal temasların sınırlandırıldığı bu dönemde Hz. Hatice, yaşı ve eski rahat yaşamına rağmen Hz. Muhammed’le birlikte kuşatma şartlarına katlandı.

Yeğeni Hakîm b. Hizâm’ın boykot sırasında halası Hz. Hatice’ye yiyecek ulaştırmaya çalıştığı ve bir defasında Ebû Cehil tarafından engellenmek istendiği de tarihî kaynaklarda aktarılıyor.

Boykot sona erdiğinde Hz. Hatice’nin sağlığı artık eski gücünde değildi.

Cebrâil ona Allah’ın selâmını ve cennette bir ev müjdesini getirdi

Hz. Hatice’nin faziletine ilişkin en güçlü rivayetlerden biri Sahih-i Buhârî ve Sahih-i Müslim’de yer alıyor.

Ebû Hüreyre’den nakledilen hadise göre Cebrâil, Hz. Muhammed’e gelerek Hz. Hatice’nin yiyecek veya içecek getirdiğini haber verdi ve ona Allah’ın ve Cebrâil’in selâmını iletmesini istedi.

Aynı rivayette Hz. Hatice’ye cennette gürültünün ve yorgunluğun bulunmadığı bir ev müjdelendiği belirtiliyor.

Bu hadis, Hz. Hatice’nin İslam geleneğindeki özel konumunun en önemli dayanaklarından biri oldu.

Hz. Peygamber de Hz. Hatice’nin vefatından sonra onu sık sık hatırladı.

Hz. Âişe, Hz. Muhammed’in eşleri arasında en fazla Hz. Hatice’yi kıskandığını anlatırken bunun sebebi olarak Peygamber’in onu sürekli hayırla anmasını gösteriyordu. Hz. Muhammed bir hayvan kestiğinde Hz. Hatice’nin eski arkadaşlarına da et gönderiyor; kız kardeşi Hâle’nin sesini duyduğunda Hz. Hatice’yi hatırlıyordu.

TDV’nin aktardığı rivayetlerde Hz. Peygamber, Hz. Hatice’nin kendisine insanların inanmadığı dönemde inandığını, başkalarının yalanladığı sırada kendisini doğruladığını ve malıyla desteklediğini özellikle hatırlatıyordu.

Bu vefa, evliliklerinin yalnız aile hayatıyla değil, peygamberliğin ilk dönemindeki ortak mücadeleyle de şekillendiğini gösteriyor.

Vefatıyla Hüzün Yılı başladı

Yaklaşık üç yıl süren boykot sona erdikten kısa süre sonra Hz. Hatice hayatını kaybetti.

TDV İslâm Ansiklopedisi güncel kaydında vefat tarihini 10 Ramazan, hicretten üç yıl önce; miladi 19 Nisan 620 olarak veriyor. Yaklaşık 25 yıllık evlilik böylece sona erdi.

Hz. Hatice Mekke’deki Hacûn Kabristanı’na, günümüzde daha çok Cennetü’l-Muallâ adıyla bilinen mezarlığa defnedildi. Anadolu Ajansı’nın Mekke’deki tarihî mekânlara ilişkin haberinde de Hz. Hatice’nin, oğulları Kāsım ve Abdullah’ın, Abdülmuttalib ve Ebû Tâlib’in mezarlarının burada bulunduğu aktarılıyor.

Kanûnî Sultan Süleyman döneminde mezarı üzerine bir türbe yaptırıldı. Ancak Mekke’nin Suudi yönetimine geçmesinin ardından bölgedeki diğer türbelerle birlikte bu yapı 1926’da yıkıldı. Bugün Cennetü’l-Muallâ’da kabirler tek tek tarihî türbelerle işaretlenmiş durumda değil.

Hz. Hatice’nin vefatından kısa süre sonra Hz. Muhammed’in kendisini Mekke’de kabilesine karşı koruyan amcası Ebû Tâlib de hayatını kaybetti.

İslam tarihi kaynakları, Hz. Peygamber’in kısa süre içinde en büyük manevi desteği olan eşini ve toplumsal koruyucusu olan amcasını kaybettiği 620 yılını “Senetü’l-Hüzn”, yani Hüzün Yılı olarak adlandırıyor. TDV’ye göre Hz. Hatice 10 Ramazan’da, Ebû Tâlib ise yaklaşık bir ay sonra vefat etti.

Hz. Hatice Medine’ye hicreti, Bedir’i, Uhud’u veya İslam toplumunun Medine’de devletleşmesini göremedi. Fakat bu gelişmelerin temelini oluşturan Mekke döneminin en zor yıllarında Hz. Muhammed’in yanında yer aldı.

Mekke’nin varlıklı ve saygın bir taciriyken sahip olduğu imkânları yeni inancın ilk yıllarında kullandı; ilk vahyin şaşkınlığıyla Hira’dan dönen eşini sakinleştiren kişi oldu; ona herkesten önce iman etti ve Müslümanların ağır boykot şartlarında yaşadığı dönemde hayatını onlarla paylaştı.

Onun İslam tarihindeki konumunu yalnız “Hz. Muhammed’in ilk eşi” olarak tanımlamak bu nedenle eksik kalıyor. Hz. Hatice aynı zamanda ilk mümin, ilk vahyin en yakın şahidi, Hz. Peygamber’in çocuklarının annesi ve İslam’ın henüz birkaç kişiden oluşan bir topluluk olduğu dönemin en önemli destekçilerinden biriydi.

Hz. Muhammed’in onun ölümünden yıllar sonra dahi dostlarını gözetmeye devam etmesi ve onu sık sık hayırla anması, Hz. Hatice’nin Peygamber’in hayatındaki yerinin en güçlü göstergelerinden biri olarak kaldı.

Sahih hadislerde aktarılan Allah’ın selâmı ve cennette huzurlu bir ev müjdesi ise Müslümanların Hz. Hatice’ye duyduğu sevgi ve saygının yüzyıllar boyunca canlı kalmasının temel dayanaklarından biri oldu.

BiziUnutma.com